Humanistische filosofie en literatuur waren transformatief. Hoewel christelijke waarden dominant bleven (Maria, Jezus, heiligen), werden figuren in realistvorm afgebeeld, niet geïdealiseerd als in Late Middeleeuwen/Byzantijnse kunst. Dit vereiste betere anatomiekennis, hernieuwde populariteit van naakten, obsessie met natuurlijke expressie en gedrag. In tegenstelling tot starre, disproportionale, tweedimensionale Byzantijnse figuren, streefden vroeg-renaissance schilders naar perfecte proporties, intense detail en complexe emoties.
Kunstenaars/filosofen als architect Filippo Brunelleschi en beeldhouwer Donatello keerden terug tot klassieke idealen over architectuur, menselijke vorm en artistieke afbeelding. Brunelleschi bestudeerde wiskunde en Romeinse architectuur voor de koepel van de Florentijnse kathedraal en herleving van kolomstructuren. Wat de menselijke vorm en heilige figuren betreft: Grieken en Romeinen gaven goden menselijke gezichten en expressies. Naast christelijke figuren werden mythologische personages als Venus en Mars afgebeeld.
Als middel voor realisme experimenteerden schilders zwaar met diepte. Giotto introduceerde lineair perspectief: lijnen van een punt in de achtergrond naar voorgrond voor diepte-op-een-vlakke-oppervlak. Ook licht en schaduw werden gebruikt voor benadrukking en extra dieptegevoel.