Kunstgeschiedenis houdt van een helder oorsprongsverhaal – Dit schilderij startte het allemaal. Barok gehoorzaamt niet. De stijl ontstond geleidelijk in de late 16e en vroege 17e eeuw, aangedreven door Contrareformatorische vuur, wetenschappelijke ontdekkingen, en de patronage van pausen en vorsten die kunst wilden die mensen bewoog – letterlijk en emotioneel.
In plaats van één "eerste" werk, kristalliseren drie meesterwerken het Barok-DNA:
Decennia voordat "Barok" een term was, ontplofte de Sistijnse Kapel altaarmuur met dramatische beweging, spierachtige tortuur, en rauwe emotionele intensiteit. De geredden stijgen in chaotische spiraalen; de vervolgden stürzen in angst. Het is Manierisme tot aan het breukpunt geduwd – en die breuk baarde Baroks dynamisme.
In een donkere Romeinse kroeg treft een schacht goddelijk licht een belastingontvanger. Chiaroscuro (extreem licht/donker), naturalisme (vuile voeten, hedendaagse kleding), theatraliteit (het bevroren moment van beslissing). Dit schilderij beeldde niet alleen een wonder af – het liet kijkers zich waargenomen voelen. Het wordt vaak aangehaald als het Barok-landmerk.
Santa Maria della Vittoria, Rome. Sint-Theresia in extase, doorboord door een engel's pijl – uitgebeeld in wit marmer, verlicht door een verborgen raam, ingelijst door gekleurde marmer "theaterloges" met de Cornaro-familie kijkend in reliëf. Beeldhouwkunst, architectuur, licht, en ruimte gesmolten tot een enkele spirituele spectacle. Dit is vroege Barok in totaliteit.
Barok begon niet met een penseelstreek. Het ontstond uit convergente trends: de Kerkse eis voor emotionele betrokkenheid, kunstenaars' meesterlijkheid van illusie, en een cultuur steeds meer geobsedeerd met drama, beweging, en de zintuigen. Michelangelo knipperde de deur open. Caravaggio trapte hem open. Bernini bouwde het paleis erin.