Basalt is de meest voorkomende gesteente in de aardkorst. Hoewel de continentale landmassa's grotendeels uit graniet bestaan, zijn de enorme oceaanvloeren voornamelijk basalt. Het is een uitgestort magmatisch gesteente dat ontstaat wanneer vulkanische magma op het oppervlak of in water uitbreekt en snel afkoelt. De snelheid van het afkoelproces maakt de mineraalvorming in basalt bijna onzichtbaar en de samenstelling fijnkorrelig en consistent. Basalt in enige vorm heeft geen giftige eigenschappen en is niet-brandbaar en niet-ontplofbaar.
Basalt wordt meest gebruikt als granuliet voor de bouw. Gebroken of poederbasalt wordt in beton gemengd als vulstof om sterkte toe te voegen. Het wordt ook in wegverhardingsmaterialen zoals asfalt gemengd. Ruwe tegels kunnen uit basalt geproduceerd worden; de meeste wegen en wandelpaden van het oude Rome waren ermee verhard. De grote hoeveelheid grof, gebroken gesteente die de ballast langs de spoorwegtracks vormt, is vaak ook basalt.
Basalt heeft uitstekende isolerende eigenschappen. De thermische bescherming overtreft die van andere natuurlijke stoffen. Het heeft drie keer de warmte-isoleringswaarde van asbest zonder de giftige gevaren. De gunstige wrijvingseigenschappen van basalt hebben het een uitstekende vervanger van asbest gemaakt in automobiele toepassingen zoals remblokken. In tegenstelling tot koolstofvezel is basalt elektrisch niet-geleidend en kan het als elektrische isolator worden gebruikt.
De treksterkte van basalt overschrijdt die van glasvezel en koolstofvezel en is net iets minder dan koolstofstaal. Wanneer gesmolten en uitgeperst tot fijne vezels, worden composieten van basalt gebruikt om buizen, constructie-bewapeningsstaven en zelfs de enorme wieken van windturbines te produceren.
Sinds de oudheid hebben basalt's wijdverspreide voorkomen, homogene grijze kleur en fijnkorrelige hardheid beeldhouwers aangetrokken. De helft van de massale Moai-beeldjes op Paaseiland zijn uit basalt gehakt. De beroemde Rosettasteen, gebruikt om Egyptische hiërogliefen te ontcijferen, ook. Basalt busten en standbeelden bevolken de Griekse en Romeinse rijken, en veel gesneden artefacten uit die tijd, van sieraden en vazen tot gracieuze kolommen, zijn uit basalt gehauwen.