Een plot is essentieel voor een verhaal; het geeft orde en structuur. Een auteur schetst soms de plot nog voor het schrijven, door de gebeurtenissen in een logische volgorde te rangschikken naar een begin, midden en eind – verder verdeeld in vijf kernonderdelen.
Het eerste deel is de expositie, de inleiding. Het legt de basis: personages en setting worden geïntroduceerde. Meestal worden de twee belangrijkste personages gepresenteerd: de protagonist (hoofdpersonage, centraal in het verhaal) en de antagonist (de tegenstander, die in conflict komt met de protagonist – een persoon, idee of instelling).
De setting omvat de geografische plek, de tijd (dag, jaar) en het weer. Sociale omstandigheden zijn belangrijk: het dagelijks leven en de omgeving van de personages. De sfeer (mood) stelt de toon van het verhaal. De expositie bevat ook een initieel gebeurtenis of gedachte die de lezer boeit en het verhaal in gang zet.
Het tweede deel bestaat uit de gebeurtenissen die het conflict tussen protagonist en antagonist onthullen. Het conflict voert zich fort via een reeks obstakels die de protagonist moet overwinnen. Voorbeeld: In Harry Potter en de Steen der Wijzen moeten Harry en vrienden een reeks uitdagingen overwinnen om de kamer met de steen te bereiken. Hun strijd is de opgaande actie.
Het conflict komt tot een punt, meestal als het laatste obstakel voor de protagonist. De uitkomst wordt nog niet onthuld. Vervolgend het voorbeeld: Harrys gevecht met Professor Quirrell/Lord Voldemort in de steenkamer is het hoogtepunt.
Na de climax lossen de gebeurtenissen op en wordt de uitkomst van het conflict duidelijk. In Harry Potter is dit het moment dat Harry in het hospitaal ontwaakt en ontdekt dat hij de steen heeft beschermd.
Het laatste deel: de gebeurtenissen zijn volledig opgelost en het verhaal sluit af. Harry en vrienden die de trein nemen naar huis voor de zomer is de resolutie.