Historici debatteren hier oneindig over, maar een sterke pleidooi is voor artefacten – fysieke objecten – als de betrouwbaardere primaire bewijzen. Hier is waarom, met nuance.
Objecten zijn stijf empirisch. Een steen gereedschap onthult zijn vervaardigingstechniek (splijtpatroon), materialenbron (petrografie), gebruikslijders (microscopische analyse) en datering (stratigrafie, koolstofdatering). Geen vooroordelen van een schriftgeleerde, geen vertaalfout, geen retorische agenda. Het ding is zijn eigen getuige.
Archeologie's wetenschappelijke methoden – thermoluminescentie, dendrochronologie, DNA-residueanalyse – trekken data die de maker nooit vastlegde. Een potscherf vertelt ons over handelsnetwerken, dieet, technologie, sociale organisatie.
Teksten zijn gemedieerd: geauteurd, bewerkt, gekopieerd, vertaald, gecensureerd. Ze weerspiegelen het perspectief, de doelgroep en de intentie van de schrijver. Oudheidshistorieën (Herodotus, de Bijbel, Sima Qian) mengen feit, mythe, propaganda en theologie. Corroboratie is vaak schaars.
Goed bewaarde teksten bieden narratieve specificiteit die artefacten niet kunnen: namen, data, motieven, toespraken, wetcodes, prijzen, verdragen. De Rosettasteen driedelige inscriptie ontsloot Egyptische hiërogliefen – een artefact dat tekstuele herstel mogelijk maakte. De Dode-Zeerollen gaven ons de eigen woorden van het Jodendom van de Tweede Tempel.
Betrouwbaarheid hangt af van:
Beste praktijk: trianguleren. Artefacten verankeren; teksten vertellen. Samen bouwen ze geschiedenis' steiger.