Terwijl sommige literatuur geen uitleg vereist – met name boeken die puur voor entertainment gelezen worden – vragen klassiekers of werken van meer esoterische auteurs om verdere analyse om de enkele of veelvoudige betekenissen in de tekst te begrijpen. Het type literaire kritiek dat op een tekst wordt toegepast, hangt af van de inhoud en de auteur. Vaak kan hetzelfde werk door verschillende "lensen" gelezen worden om een completer beeld te krijgen van wat de auteur wilde uitdrukken.
Een uitstekende manier om "dieper in" een tekst te lezen, is het analyseren van stijl, stem, thema('s), setting, vertelperspectief, metaforen, etc., om te interpreteren hoe de auteur een bepaald doel probeerde te bereiken. Veel professionele literaire critici hebben materiaal geproduceerd met evaluaties van literaire middelen, maar dit is waarschijnlijk de meest toegankelijke manier voor een beginnende criticus (bijv. een middelbare of universiteitstudent) om een stuk literatuur effectief te analyseren.
Een andere manier om klassieke literatuur tot leven te wekken, is het lezen van de roman in de context van de tijdperk waarin hij geschreven is of de tijd waarin de gebeurtenissen zich afspelen. Critici kunnen ook overwegen hoe het leven van de auteur zijn of haar schrijven beïnvloede. Het toepassen van moderne principes en concepten op literatuur uit honderden jaren geleden is onzin, want tijden en wereldbeelden zijn drastisch veranderd. Het onderzoeken van de "zeitgeist" (de "geest van de tijd") waaruit een werk voortkwam, kan ook andere teksten uit dezelfde periode verhelderen, zoals de Victoriaanse, Romantische of Elizabethaanse periode.
Een trend in recentere tijd is het lezen van een literaire tekst – met name een klassieker geschreven in een tijd waarin vrouwen niet als gelijk aan mannen werden gezien – door een "feministische" bril. Bij deze kritiek analyseert de criticus hoe vrouwen worden afgebeeld, besproken of beschreven. Hebben vrouwelijke personages een stem? Zijn ze belangrijke figuren die belangrijke dingen bereiken? Hoe staan mannen tot de vrouwelijke personages? Is de auteur man of vrouw? Al deze vragen zijn relevant in feministische literaire kritiek en helpen een beeld te schetsen van hoe de voorstelling en perceptie van vrouwen zich in de loop van de tijd heeft veranderd.