Tijdens de Elizabethaanse tijd (1558–1603) kende niemand bacteriën, virussen of bacterietheorie. Ziekteverklaring was een samensmelting van oude theorie, religieuze leer en volkswaarneming – vaak contradictorisch, soms dodelijk.
"Slechte lucht" (miasma) van rottend afval, stagnant water, open riool en vieze geuren veroorzaakt ziekte. Ingeademd of opgenomen door de huid. Preventie: zoete kruiden, pomanders, teer verbranden, vluchten uit steden tijdens uitbraken. Verklaart waarom pest armer, overbevolkte parochijen het hardst treft – maar mist persoon-tot-persoonverspreiding.
Gezondheid = balans van vier humoren: bloed (sanguïen), slijm (flegmatisch), gele gal (cholerisch), zwarte gal (melancholisch). Ongeduld → ziekte. Behandelingen: bloedlating, purgatie (laxantia/emeticia), bekken, blaasjes, dieet (bijv. "koelend" voedel bij koorts). Standaard artsenpraktijk; vaak verzwakte patiënten.
Planeetstanden bij geboorte (geboortehoroscoop) en huidige transiten regeren gezondheid. "Kritieke dagen" (7, 14, 21) voorspelden crisis of herstel. Artsten gooiden horoscopen; almanakken verkochten middelen getimt aan maanfasen. Nicholas Culpepers Herbal smolt astrologie en botanica.
Ziekte = goddelijke straf voor zonde (pest = Gods toorn) OF een geloofstoets (Job). Gebed, berouw, liefdadigheid en pelgrimages waren "behandelingen." De pest van 1603 zag massale openbare boete.
Hekserij, vloeken, de "boze blik," en familieren veroorzaakten ziekte – vooral plotselinge, onverklarbare of die kinderen tref. Leidde tot heksenprocessen (piekerend 1560–1630).
Sommigen merkten huishoudelijke verspreiding op (pest, zweetziekte). Quarantaine (40 dagen = quaranta giorni) gebruikt in havens. Maar geen mechanisme bekend; "zaden van ziekte" (Fracastoro, 1546) was speculatief.
Elizabethanen "begrepen" ziekte niet niet – ze begrepen het door kaders die in hun wereld zinvol waren. Onze zullen over 400 jaar net zo gedeeltelijk lijken.