De poëtische, vertellende ballade van de traditionele klassieke muziek is slechts een naslag voor de hedendaagse balladevorm. Moderne ballades worden gezien als langzame nummers, meestal over liefde, maar traditionele ballades volgen een standaardformaat en vertellen uitgebreide verhalen die beeld roepen. De geschiedenis van de ballade heeft zijn wortels in volksmuziek met kennende kenmerken die ballades van andere liedvormen scheiden.
De operaballade bracht populaire volksmuziek op het toneel. Ballades begonnen als Engelse volksmuziek in de vorm van voorgedragen poëzie vergezeld door muziek. Nummers werden niet opgeschreven, omdat veel boeren ongeletterd waren, en werden in plaats daarvan mondeling doorgegeven aan elk nieuwe geslacht. Pas in de 15e eeuw begonnen ballades gedrukt en verkocht te worden. Auteurs kregen geen faam en werden neergekeken door andere artiesten omdat ze tot de lagere klassen behoorden.
De 16e eeuw introduceerde de operaballade, die warm ontvangen werd door publiek. Het daagde het verfijnde operagenre uit door populaire ballades te gebruiken, in plaats van nummers in vreemde talen, gecomponeerd voor de hogere klassen.
Pas in de 19e eeuw nam het schrijven van ballades aan status en populariteit toe, toen dichters als William Wordsworth en Samuel Taylor Coleridge veel ballades componeerden.
Traditionele ballades waren universele nummers bedoeld om door iedereen begrepen te worden, dus schrijvers kozen woorden die zelfs ongeletterden begrepen. Dat betekent niet dat sommige dichters geen complexe balladeteksten schreven, maar de massa van ballades bloeide door eenvoud en de gewone man.
De strofe (zin of alinea in een gedicht) bestond uit vier regels en de tweede en vierde regels rijmden. De eerste en derde regels hadden vier beklemtoonde lettergrepen, hoewel er meer lettergrepen in de regels kunnen zitten. De refrain (phrase of koor) wisselt af tussen de strofen, wat het nummer verenigt.
Dialoog tussen personages is veelvoorkomend in de vertellende tekens van een ballade. Dit verschilt van een lyrisch gedicht of ballade, die emotie beschrijft. Soms is er een verteller die zich niet zelf noemt in het lied, maar de ballade helpt leiden.
Veel traditionele ballades maakten gebruik van volksverhalen met fictieve personages. Andere ballades zijn plot-gericht en gericht op actuele gebeurtenissen die ook gefictionaliseerd konden zijn. Schrijvers bespraken liefde en verlies, alledaagse ellende en beproevingen zonder gelukkige eindes. De nummers zijn lang en doorgaans treurig, reflecterend de moeilijkheden van de gewone man.
Een van de vroege Engelse operaballades was "The Beggar's Opera". De inhoud maakte spot met aristocratie en politiek en bevatte populaire nummers van die tijd. De personages omvatten dieven, prostituees en informanten, en het verhaal is vol schandaal. Het was erg risqué voor die tijd, maar zeer populair.
Een ander voorbeeld is "Erlkönig", geschreven door Johann Wolfgang von Goethe en gecomponeerd door Schubert. Het is een ontroerend nummer over een vader en zijn zieke zoon te paard die gejaagd worden door de erlking, een bovennatuurlijk wezen dat de zoon probeert weg te lokken. De muziek is dramatisch en spanningrijk in het begin, maar ontroerend kalm naar het einde toe.