Jazz, van zijn begin af aan en doorheen een groot deel van zijn geschiedenis, is grotendeels instrumentale muziek. Het middelpunt van de meeste jazzcomposities is de solosecties, waarin elk instrumentaalist zijn muzikale bekwaamheid toont door te improviseren langs voorafgelegde akkoordvoortgangen. Er zijn honderden of zelfs duizenden uitstekende opnames van jazz instrumentalen, variërend van klassieke Jelly Roll Morton-nummers tot de psychedelische experimenten van Miles Davis in zijn latere jaren.
Eerst gespeeld en opgenomen door Duke Ellingtons orkest in 1930, zou "Mood Indigo" Ellingtons beroemdste compositie blijken. De National Academy of Recording Arts and Sciences introduceerde de oorspronkelijke opname van het nummer in 1975 in de Grammy Hall of Fame. Hoewel het origineel een instrumentaal werk was, werden 10 jaar later teksten geschreven en werd het nummer een standaard voor jazzvocalisten.
Miles Davis startte ongetwijfeld een revolutie in jazz toen zijn album "Kind of Blue" in de zomer van 1959 uitkwam. Het zou de bestverkopende jazzplaat aller tijden worden. "So What" is de openingstrack van die plaat, en de vrije melodische en ritmische stijl zou emblematisch worden voor de "nieuwe klank". Davis' improvisaties introduceerden wat bekend zou worden als modaal spelen, improviseren op basis van schalen en niet beperkt door akkoordvoortgangen. Veel jazzspelers zouden Davis' voorbeeld volgen en zich richten op vrijere solo's.
Wes Montgomery wordt verstaan als de koning van de jazzgitaar, en "Four on Six" toont zijn virulente vaardigheid voor solo's op het instrument. Van de memorabele opening arpeggio's in unisono met een piano, door de melodielijnen en de solo's toont Montgomery zijn genie voor ritme, melodie en dynamiek. Hij speelt heldere, zingende, eentonige melodielijnen alsook uitbarstingen van zijn beroemde octaven. Zijn akkoordimprovisaties hebben het gevoel en de klank van piano-improvisaties, wat jazzcritici toen verbaasde. Montgomery toont alles wat de elektrische jazzgitaar kan.
De uitbarsting van Louis Armstrongs trompet door alle triolen en blauwe noten in de openingstakken van "West End Blues" maakte jazzgeschiedenis. Het nummer werd gecomponeerd door Clarence Williams en Joe "King" Oliver in 1929 en eerst opgenomen door Armstrong dat jaar, maar zou 10 jaar later opnieuw worden opgenomen en nog een paar keer in Armstrongs carrière, soms met Armstrong die ook scatzang improviseerde.
Blue Train was de titeltrack van John Coltranes invloedrijke album met saxofoonmuziek. Toen de plaat in 1957 uitkwam, werd het beschouwd als Coltranes eerste belangrijke werk als leider. Het toont een deel van Coltranes vroege virtuositeit op de saxofoon, met name zijn vermogen om door verschillende schalen te moduleren in een hoog tempo. Het nummer zelf werd door Coltrane geschreven, net als elke compositie op het album.