Primaire klei ontstaat wanneer verweringsprocessen van wind en water de samenstelling van veldspaat veranderen. Veldspaat is de mineraalnaam voor een groep verbindingen van chemisch gebonden silica, alumina en één van de volgende: kalium, natrium of lithium. Wanneer water de metalen in veldspaat vervangt, ontstaat primaire klei.
Omdat verweringsprocessen die primaire klei verplaatsen vaak andere elementen, mineralen en deeltjes ('verontreinigingen') introduceren, wordt primaire klei zelden ver van zijn oorsprong gevonden. Wanneer deze 'verontreinigingen' zich mengen met primaire klei, ontstaat secundaire klei. Secundaire kleien zijn rijke; primaire klei niet. De meest opvallende verontreiniging die niet in primaire klei voorkomt, maar in bijna elke secundaire klei wel, is ijzer. Primaire klei blijft ook ongesorteerd naar deeltjesgrootte, in tegenstelling tot de anderen.
Primaire klei is in zuivere vorm uiterst moeilijk te vormgeven. Bij klei hangt plasticiteit (vormbaarheid plus hechtingsvermogen) af van deeltjesgrootte, -vorm en de waterfilm tussen de deeltjes als ze nat zijn. Kaoliet heeft zeer grote deeltjes, dus lage plasticiteit. Door deze grote deeltjes krimpt het minder. Als een pottenbakker een vorm succesvol kan maken en stabiliseren, heeft het minder kans op barsties bij drogen en bakken in de juiste omstandigheden, vergeleken met kleinere deeltjeskleien.
Pottenbakkers gebruiken 'kegels' (cones) als specialistische maat voor bak temperaturen. Primaire klei (kaoliet) bakt bij hoge temperaturen – typisch in hetzelfde bereik als steenwerk – tussen 6 en 12 kegels. In alle stadia is primaire klei echter veel kwetsbaarder dan steenwerk. Bross en dicht, het scheurt en breekt makkelijk. Uren werk met kaoliet kan vernietigd worden door een stootje aan een ongebakken stuk.
Bekend om zijn zuivere witte, bijna doorschijnende kleur, zeldzaamheid en moeilijkheid om te verwerken, is primaire klei (kaoliet) hooggewaardeerd voor porselein en fijn aardewerk. Het wordt ook gemengd met andere, plastischere kleien om meer vormbare maar nog steeds mooi witte keramiek te produceren.