Literair theorie heeft oude wortels. Plato en Aristotle waren beiden geïnteresseerd in technieken voor het interpreteren van literaire teksten. De wortels van het moderne concept van literair theorie dateren uit de late 19e eeuw. De oorspronkelijke motivatie was een methode te ontwikkelen voor het interpreteren van schriftuurtekst die hun autoriteit snel verloren in het nieuwe wetenschappelijke tijdperk. Deze nieuwe methode werd gelabeld "hermeneutiek", wat letterlijk "theorie van interpretatie" betekent. De hermeneutische methode werd uiteindelijk toegepast op andere teksten: juridische documenten, historische documenten en literatuur. Literair theorie uit de 20e eeuw ontwikkelde zich langs verschillende paden.
De Nieuwe Kritiek ontkwam in de jaren '30 en '40 in Amerikaanse universiteiten. Yale was een van de broedplaatsen. Het vertrekpunt was de verwerping van traditionele literaire theorie en de wens om literaire theorie wetenschappelijk te maken. Traditionele theorie had honderden jaren gedomineerd. De traditionele methode benadrukte extra-tekstuele elementen zoals de biografie en psychologie van de auteur, historische omstandigheden, enz. De Nieuwe Kritiek daarentegen behandelt een tekst als een gesloten object, onafhankelijk van historische context. De tekst is een zelfrefererend, autonoom object. Een nauwe, gedetailleerde lezing van de tekst en de gebruikte literair middelen onthult de betekenis. Belangrijke theoreticien: T.S. Eliot, I.A. Richards en Cleanth Brooks.
Marxistisch geïnspireerde literaire theorie hanteerde een andere benadering dan de Nieuwe Kritiek. De literaire tekst is een cultureel product, en als zodanig verstrengeld in de relatie tussen economische en culturele productie. De vroeg-20e-eeuwse Hongaarse criticus Georg Lukács was een keerpunt in de Marxistische literatuurkritiek. Zijn "Theorie van de Roman" en "Geschiedenis en Klassenbewustzijn" legden de basis voor 20e-eeuwse Marxistische literatuurkritiek. Hij beïnvloerde de Kritische Theories van de Frankfurtschool (Walter Benjamin, Theodor Adorno) en hedendaagse Marxisten als Raymond Williams, Fredric Jameson en Terry Eagleton. Onderscheiden maar delen het idee dat vorm en inhoud van een literaire tekst een cultureel product is dat de sociale, politieke en economische omgeving weerspiegelt die het produceerde. Literatuurkritiek is een proces van het ontcijferen van waarheden over de samenleving die in de tekst verborgen liggen. Een variant was de "Realisme"-benadering die in de Sovjet-Unie in de jaren '20 en '30 aan auteurs werd opgelegd.
Formalisme was een stroming in de taalkunde en literair theorie die begon in de Sovjet-Unie in de jaren '20, maar door de autoriteiten werd onderdrukt. De grote theoreticien verhuisden naar Praag waar de Praagse Linguïstische Cirkel de kern van het Formalisme ontwikkelde. De twee grote namen: Roman Jakobson en Jan Mukařovský. Formalisme onderscheidt tussen twee typen taal: gewone taal en poetische taal. Literatuur is een voorbeeld van poetische taal. De primaire functie van gewone taal is communicatie en informatie. Poetische taal is zelfrefererend. De formalisten interesseerden zich voor de interne relaties tussen linguïstische tekens.
Structuralisme en Post-structuralisme waren twee dominante intellectuele stromingen van de 20e eeuw. Hun bereik strekte zich uit tot alle sociale wetenschappen en filosofie. De gemeenschappelijke kern tussen literatuur, sociale wetenschap en filosofie is taal. De grote figuren die structuralisme vormden: de Zweedse taalkundige Ferdinand de Saussure en de Franse antropoloog Claude Lévi-Strauss. Betekenis, in een linguïstische tekst of de verwantschapsrelatie van een cultuur, wordt geconstrueerd door een binaire structuur die linguïstisch van aard is. Saussures tekentheorie, of semiotiek, toont dat de linguïstische structuur verdeeld is in de relatie tussen de signifiant (tekendrager) en het betekende (signifié). Post-structuralisme, ook Deconstructie genoemd, ontstond als reactie op structuralisme. Post-structuralisten accepteren veel van dezelfde uitgangspunten maar voeren een Marxistische-achtige kritiek uit op de Signifiant/Signifié-relatie. Jacques Derrida is de bekendste voorstander. Zijn kernpunt: de Signifiant/Signifié-relatie is altijd een relatie van dominatie en macht. Literaire theoretici gebruiken deze benadering om verborgen betekenissen en vooronderstellingen in literatuur te analyseren en bloot te leggen. Deconstructie is een grote invloed op feministische en postkoloniale literair theorie.