Modernisme als een denkwijze manifesteert zich als een stijl die zich afkeert van traditie en oude filosofieën terwijl het vooruitduwt voorbij het heden en in een theoretische toekomst. Modernisme is redelijk herkenbaar in diverse kunstvormen – literatuur, beeldende kunst, dans en muziek om er een paar te noemen – voornamelijk door enkele van zijn meest karakteristieke thema's.
Een helder thema in modernistische gedachte is de nadruk die gelegd wordt op de innerlijke realiteit boven de uiterlijke, zichtbare realiteit. Psychologie komt in spel, de lijn tussen externe en interne ervaringen vervaagd. Deze extreme verschuiving in focus kan geïnterpreteerd worden als een andere vorm van rebelle tegen klassieke notionen. In literatuur, hoeven verhalens niet lineair te zijn, omdat de geest niet in een juiste chronologische volgorde denkt. Verhalens hoeven geen duidelijke afsluiting te hebben, omdat ze doorgaan onafhankelijk van het bewustzijn van de lezer.
In de kern van modernisme zit zijn verzet tegen de standaarden en tradities van de samenleving. Dit kan zich manifesteren in zo kleine een sfeer als een gezinseenheid, of uitzoomen om godsdienst, overheid, sociaaleconomische hiërarchie, gender en ras te omvatten. Conventionele, voorspelbare kaders worden afgewezen ten gunste van vrijheid en anarchie of een volledig nieuwe en andere structuur.
Het thema van het gruwelijke is een meer specifieke vorm van de afwijzing van normen. Het neemt een vertrouwd, traditioneel element en vervormt het zodat de kijker het als iets onnatuurlijks ziet. Het gruwelijke manipuleert de psychologie van de kijker door hem ongemakkelijk te maken met wat alledaags is.
Technologie, of ten minste een gedistilleerde vorm ervan, is ook onderdeel van de basisafwijzing van traditie die de modernistische stroming definieert. Deel van modernisme betreft een radikale sprong in de toekomst, en technologie is een van de eenvoudigste manieren om dit te doen. Modernistische kunst en literatuur maken gebruik van dit thema door nieuwe modi en stijlen van leven te tonen – onderwijs, transport, communicatie, handel en alle minuuties van het dagelijks leven – ofwel als hun hoofdonderwerp of als achtergrond.
Structuur en geometrie als thema van modernisme is deels gerelateerd aan technologie, in dat de nadruk meer op functionaliteit en minder op het decoratieve aspect van dingen ligt. Hoewel versiering en versieringen in het algemeen worden weggehaald, blijft een specifiek type esthetiek bestaan in dat elementen gestroomlijnd en consistent zijn. In niet-visuele kunstvormen manifesteert zich dit in de eenheid en vloei van gebeurtenissen en in de onderlinge verbondenheid van alle bijdragende elementen.