"Alle kunst is volkomen nutteloos," claimde Oscar Wilde, een beroemde toneelschrijver die grappigen maakte. Wilde suggereerde niet dat kunst zinloos is; integendeel, Wilde bedoelde dat kunst dient om schoonheid uit te drukken en geen "praktisch" nut heeft. Charles Dickens, een vruchtbare Victoriaanse romanauteur, geloofde dat effectieve literatuur een verscheidenheid aan functies tegelijkertijd dient, waaronder vermaak en onderricht. Volgens "The Norton Introduction to Literature" leren we van wat ons vermaakt.
Bijna alle literatuur streeft er ten minste deels naar om de lezer te vermaaken. Van populaire romantische romans tot hooggewaardeerde poëzie, genieten lezers van spannende plots, boeiende personages, prikkelende beschrijvingen en genuanceerde zinsbouw. Literatuur onthult ook schoonheid in de wereld om de lezer heen, zoals Wilde instemmde. Niet alleen toont literatuur lezers dingen die ze nooit eerder zagen, maar het onthult ook dingen die er zijn die ze niet opgemerkt hebben. Literatuur kan lezers ook schoonheid tonen in het midden van lijden, zoals in Dickens' "A Tale of Two Cities".
Literatuur heeft lezers veel te leren. Soms aangeduid als "heuristische waarde", onthult literatuur lezers informatie over de wereld die ze anders misschien geen toegang toe hadden. Romans over andere landen, culturen of godsdiensten vergroten de kennis van de lezer over de wereld. Literatuur kan lezers ook moreel instrueren, zoals in parabels.
Literatuur stelt lezers in staat dingen te conceperen die ze nooit gezien of geconcepteerd hebben. Fantasieromans als "The Lord of the Rings" of de "Narnia Chronicles" introduceren nieuwe werelden aan de lezer die de wetten van de natuurkunde ontkennen. Soms wordt fantasieliteratuur "escapistisch" genoemd omdat het de lezer afleidt van het echte leven. Maar soms kan verbeeldingsrijke literatuur dienen als een grimme waarschuwing voor alternatieve levenswijzen of waarschuwingen over waar de toekomst van de samenleving heen gaat, zoals in Aldous Huxley's "Brave New World".
Wanneer een lezer betrokken raakt bij een personage, begint hij niet alleen om te geven over hem, maar hij begint de wereld vanuit het perspectief van het personage te zien. Op deze manier vergroot literatuur de sympathie en mededogen van een lezer voor andere mensen. Het stelt lezers in staat menselijke worstelingen in verschillende plaatsen en tijden in de geschiedenis te herkennen. Het is iets anders om over de Eerste Wereldoorlog in een leerboek te lezen en een heel ander ding om een verhaal erover te lezen zoals "All Quiet on the Western Front".
Hoewel mensen zichzelf geloven onafhankelijke of "vrije" denkers te zijn, ontwikkelen geen waarden en overtuigingen in een vacuum. Ervaringen, inclusief literaire, beïnvloeden mensen's waarden. Religieuze teksten als de Bijbel, de Koran en de Thora hebben levens, instellingen, landen – zelfs de loop van de geschiedenis en de menselijke begrip van het universum en de betekenis van het leven beïnvloed.