Sanford Dole, de zendelingen en de omverwerping van de Hawaïaanse monarchie (1893)
Een coup vermomd als revolutie
Op 17 januari 1893 keerden een coalitie van Amerikaanse en Europese zakenlieden, gesteund door Amerikaanse marines, het soevereine Hawaïaanse Koninkrijk om. Sanford B. Dole – een op Hawaï geboren jurist, rechter en leider van het Comité van Veiligheid – werd de eerste president van de marionet-Republiek Hawaï. Zendelingen en hun nakomelingen speelden complexe, cruciale rollen.
Het motief van het Comité van Veiligheid
Koningin Liliʻuokalani's voorgestelde grondwet zou de monarchie makes herstellen en buitenlandse invloed beperken – wat de economische dominantie van de "suikerbaronnen" en hun politieke bondgenoten bedroeg.
De mechanica van de omverwerping
- 16 jan: U.S.S. Boston zet 162 marines aan wal "om Amerikaanse levens en eigendom te beschermen."
- 17 jan: Comité verklaart provisionele regering; koningin geeft onder protest op om bloedvergieting te voorkomen, appellant aan president Cleveland.
- Juli 1894: Republiek Hawaï uitgeroepen; Dole gekozen tot president.
Rollen van Dole en de zendelingen
- Sanford Dole: Architect van de coup, eerste president, onverzettelijk annexatievoorvechter. Later eerste territoriaal gouverneur (1900).
- Zendelingen (ABCFM): Sinds 1820 vormden ze de Hawaïaanse samenleving – scholen, kerken, geschreven taal, westers recht. Gedeelde loyaliteiten: Sommigen (zoals de Thurston-, Castle-, Cooke-families) waren commissieleiders. Anderen (bijv. Dominee Sereno Bishop) waren tegen de omverwerping als onrechtvaardig. De zendelingserfenis is niet monolithisch.
Erfenis: Een betwiste geschiedenis
De omverwerping van 1893 wordt door de VS (Excusesresolutie, 1993) erkend als een illegale daad die verdragen en soevereiniteit schond. Het blijft een brandpunt in Hawaïaanse onafhankelijkheidsbewegingen en debatten over herstel, federale erkenning en historische waarheid.