De Romantiek (ca. 1780–1830) herschreef het culturele script van het huwelijk – het verschoven van sociaal-economisch contract tot emotionele verbintenis.
Pre-Romantiek: Huwelijk = goederenalliantie, liniezekerheid, arbeidsverdeling. Romantiek: Huwelijk = liefdesmatch, zielherkenning, wederzijdse vervulling. Literatuur (Austen, Brontës, Goethe) weerspiegelde en versnelde dit.
Bij adel en burgers zwakte ouderlijke veto. "Neiging" (persoonlijke wens) kreeg legitimiteit. Verloofrituelen breidden uit – wandelen, correspondentie, cadeau-uitwisseling.
Liefde werd transcendent – een spirituele kracht die klasse, afstand, zelfs de dood overwon (cf. Wuthering Heights, De lijdensweg van de jonge Werther). Verwachtingen stegen; teleurstelling volgde.
Partners claimden distincte identiteiten. Vrouwelijke schrijvers (Wollstonecraft, Shelley, Barrett Browning) formuleren vrouwelijke subjectiviteit binnen het huwelijk – niet alleen onderwerping aan het huwelijk.
Ideologie van gescheiden sferen (man=publiek, vrouw=domestiek) verharde wettelijk, maar Romantische literatuur blootte de scheuren – intellectuele/emotionele levens van vrouwen eisten uiting.
Romans en gedichten verkenden: liefde vs. plicht, passie vs. fatsoen, ontrouw, compagnonnage-huwelijk, scheidingstigma. Fictie oefende maatschappelijke debatten.
Onder Victoria's regering (1837) was "trouwen uit liefde" middenstandsorthodoxie – hoewel werkende-klassenpragmatisme voortbestaat. De Romantische herdefinitie zakte door.
Verlichting: Reden, nut, maatschappelijke orde. Romantiek: Gevoel, authenticiteit, zelfrealisatie. Huwelijk werd het slagveld waar deze wereldbeelden botsden.
We leven nog steeds in het Romantisch huwelijkparadigma – met zijn beloftes en druk.