Sciencefictionfilms kunnen in het heden, de toekomst of een alternatief verleden spelen, maar ze delen doorgaans een aantal kenmerken zoals het gebruik van speciale effecten en productieontwerp om een intrigerend spectacle te creëren, de presentatie van een belegde protagonist, alleen of met een kleine groep helpers, en een botsing of mengeling van menselijke en ander-wereldse culturen.
Sciencefictionfilms passen meestal in een van een aantal subgenres. Er zijn dystopia's, zoals Logan's Run (1976), waar vaak eenzame protagonisten vechten tegen of de geheimen ontdekken van een kwaadaardige status quo. Alternatieve geschiedenissen zoals The League of Extraordinary Gentlemen (2003) bieden heruitvindingen van het verleden. Space opera's zoals de Star Trek en Star Wars films presenteren interstellaire reizen en botsingen tussen verschillende werelden. Er zijn ook alien-aanval films zoals The Thing (1982) en rampfilms, die het einde van de wereld zoals we die kennen afbeelden, zoals Planet of the Apes (1968).
De protagonisten van sciencefictionfilms zijn meestal tot een zekere mate geïsoleerd. In Alien (1979) is de isolatie fysiek – de bemanning van de Nostromo is lichtjaren verwijderd van enige buitenste hulp terwijl ze worstelen met de aanwezigheid van een alien aan boord van hun schip. In 1984 (1984) is de isolatie psychologisch omdat Winston Smith zijn groeiende afkeer van het Big Brother-regime verbergt.
Interactie tussen mensen en andere levensvormen – of van buitenaardse oorsprong of mensenwerk – is een terugkerend thema in sciencefictionfilms. In Forbidden Planet (1956) is Robbie de robot een nuttige aanwezigheid, terwijl de robot in The Day the Earth Stood Still (1951) een ontzagwekkend wapen van vernietiging is. Blade Runner (1982) biedt een complexer beeld; de "replicants" in deze film plegen vreselijke daden maar wekken tegelijkertijd mededogen. Sciencefictionfilms bieden een vergelijkbare breed scala aan afbeeldingen van aliens, van de simpele bedreiging van It (1967) tot de welwillende bezoeker in E.T.: the Extra-Terrestrial (1982).
Een belangrijk kenmerk van sciencefictionfilms – en een sterke component van hun commerciële aantrekkingskracht – is het gebruik van speciale effecten, met name in de afbeelding van aliens, monsters en actiescènes. Tot de prevalentie van computergegenereerde beelden (CGI) in de jaren '90 in films als Stargate (1994), werden de meeste effecten gemaakt met schaalmodellen, stop-motion fotografie (waar het model frame voor frame wordt bewogen) en animatronica – bewegende poppen.
Sciencefictionfilms introduceren het publiek vaak tot verbazingwekkende nieuwe plekken en stukken technologie, of het nu wapens, ruimteschepen of volkomen vreemde werelden zijn. Deze exotische achtergronden worden ontwikkeld door productieontwerpteams. Misschien het beroemdste voorbeeld is het gebruik in de film Alien (1979) van ontwerpen door de kunstenaar H.R. Giger voor het monsterachtige alien en zijn moederschip.