De Soemeren (ca. 4500–1900 v.Chr., zuidelijk Mesopotamië) bouwden de eerste stedelijke beschaving — en een complex religieus wereldbeeld dat latere Mesopotamiëse culturen vormde.
Alle natuurlijke en door mensen gemaakte objecten bezitten geesten — bomen, rivieren, stenen, gereedschap, standbeelden. De wereld is levend met agency.
Somber nederen (Kur) — geen beloning/straf, gewoon voortzetting. Geen paradijs, geen hel. Grafgoederen (voedsel, gereedschap, sieraden) voorzien de reis.
Koning gekozen door goden; tussengangers die me (goddelike orde/beschaving) handhaven. Rituelen (Nieuwjaar/Akitu) vernieuwen het mandaat.
Kruinschrift ontstond als tempeladministratie; geglauben gegeven door goden. Gebruikt voor wetten (Ur-Nammu, Hammurabi), literatuur (Epic of Gilgamesh), rituelen, handel. Geletterdheid = priesterlijke/schrijversmacht.
Soemerische religie zaaide Akkadische, Babylonische, Assyrische, en uiteindelijk Abrahamitische tradities. De goden veranderden van naam; de structuren bleven.