Richard Wagner (1813–1883) was een Duitse componist, dirigent en theoreticus die de opera herschuf en een onuitwisbare stempel drukte op de westerse muziek. Hoewel "opera" het gangbare label is, overschrijden zijn latere werken die categorie en vormen een unieke synthese die hij Gesamtkunstwerk (totaalkunstwerk) noemde.
Wagons kroonprestaties – Der Ring des Nibelungen (De Ring-cyclus), Tristan und Isolde, Die Meistersinger von Nürnberg en Parsifal – zijn geen opera's in de traditionele zin. Ze schaffen de scheiding tussen recitatief en aria af voor een continue muzikale stroom, breiden het orkest uit tot ongekende omvang en integreren poëzie, drama en toneelkunst in een verenigde ervaring. Dit zijn muziekdramas, waar de muziek dient aan de psychologische en verhalende diepgang van het drama.
Wagner ontwikkelde het leitmotief – korte, herhalende muzikale fragmenten gebonden aan personages, objecten, emoties of ideeën – tot een structureel principe. Alleen in de Ring-cyclus vlechten en transformeren tientallen leitmotieven, wat de complexiteit van het drama weerspiegelt. Diese techniek beïnvloedde latere componisten (Strauss, Mahler, Puccini) diepgaand en werd fundamenteel voor filmscores.
Hoewel minder talloos, zijn Wagons niet-operatische werken significante. De Siegfried Idyll (een kamer symfonie voor zijn vrouw Cosima) en de Faust-overture tonen orkestrale meesterlijkheid buiten het theater. Orkestfragmenten als de Tristan-prelude en Siegfrieds Rijnreis zijn vaste waarden in het concertrepertoire.
Wagner duwde de chromatische harmonie tot aan de grenzen – de onopgeloste dissonanten van de Tristan-prelude creëren een eeuwig verlangen. Hij bedacht instrumenten (Wagner-tuba, bas-trompet, contrabas-trombone) en was pionier in ruimtelijke orchestratie (buiten-scène instrumenten in Parsifal), waarmee hij het palet van orkestkleuren uitbreidde.
Essays als Opera and Drama en The Artwork of the Future artikuleerden zijn filosofie: drama als organiserend principe van muziek, mythe als onderwerp, theater als gehervormde rituelen.
Samenvattend: Wagons muziek staat gecentreerd om een getransformeerde visie op romantische opera als muziekdrama, ondersteund door leitmotivische architectuur, geavanceerde chromatische harmonie en revolutionaire orchestratie. Zijn invloed strekt zich uit over de late romantiek, modernisme en hedendaagse media-scoring.