Blues wordt beschouwd als een van de grote Amerikaanse kunstvormen. De blues ontsprong uit de ervaring van Afro-Amerikanen in de zuidoostelijke Verenigde Staten. De sociaal-economische leef- en werkomstandigheden van de Afro-Amerikaan in het Zuiden waren hard en onderdrukkend. Dit had een grote impact op de ontwikkeling en evolutie van de blues. Naarmate de blues een populaire muzikale vorm werd, bood het de kans voor Afro-Amerikanen om succesvol en onafhankelijk te worden.
Een van de meest voor de hand liggende sociaal-economische factoren die bluesmuziek beïnvloedde, was de slavenhandel. In 1750 waren er 240.000 Afrikaanse slaven in Brits Noord-Amerika. De meerderheid van de slaven was in het Zuiden. Blues is een muzikale vorm gecreëerd door Afro-Amerikanen. Een van de definitieve studies over de oorsprong van de blues is Leroi Jones' "Blue People: Negro Music In White America". Jones argueert dat de blues ontstond toen Afrikaanse slaven geleidelijk geamerikaniseerd raakten en verder van hun Afrikaanse wortels wegdeden. Dit proces duurde diverse generaties. Een van de essentiële elementen van het geamerikaniseerd raken was een vertaling van de Afrikaanse spirituele ervaring in christelijke beelden. Deze synthese gaf geboorte aan het negro-spiritual. De woorden in het negro-spiritual waren vaak gecodeerde referenties die de harde sociaal-economische omstandigheden van de Amerikaanse slaaf beklagden. Het negro-spiritual is een van de bouwstenen van de blues. Andere factoren die blues beïnvloedden, waren de field hollers, shouts en worksongs geassocieerd met arbeid in het Zuiden.
De witte machtsstructuur creëerde een juridisch kader, aangeduid als "Jim Crow", dat segregatie en discriminatie legaliseerde en die hielp geweld te perpetueren. Geweld was een instrument om zwarten "op hun plaats" te houden, en hun plaats was op de plantage. De Delta bluesmannen gaven een voorbeeld voor de jongere generatie. Ze vertegenwoordigen het idee van economische onafhankelijkheid en vrijheid. Honeyboy Edwards, een van de laatste overlevende Delta bluesmannen, benadrukt graag hoe gevaarlijk het was voor een zwarte man om in het midden van de werkdag met een gitaar te lopen. De realiteit van het leven in het Jim Crow Zuiden is een thema in veel bluesnummers. Charlie Patton's "Tom Rushing Blues" is een nummer over de wreedheid van de lokale sheriff. Impliciet in Bessie Smith's "Ain't Nobody's Business" zit het idee dat zwarten in het Zuiden de witte politie niet belden om hun problemen op te lossen.
De ontwikkeling van de fonograaf en de corresponderende markt voor bluesopnames was een van de meest significante factoren in de ontwikkeling van de blues. Mamie Smith wordt gecrediteerd met het maken van de eerste bluesplaat in 1920. Het verkocht 75.000 exemplaren. Dit was een indicatie voor bluesmuzikanten dat bluesmuziek een levensvatbare manier was om een leven te verdienen. Tegelijkertijd herkenden platenmaatschappijen dat er winst te maken was en zochten snel artiesten om "race" records te maken, zoals ze genoemd werden. De beoogde doelgroep voor race records was Afro-Amerikanen. Het succes van bluesplaten resulteerde in de blues meer gestandaardiseerd worden – het 12-maats formaal werd de norm.
De mechanisering van de katoenindustrie leidde tot de grote migratie van Afro-Amerikanen naar grotere stedelijke centra in het Noorden, zoals St. Louis, Chicago, New York en Philadelphia. Afro-Amerikanen verhuisden naar het noorden op zoek naar werk en een betere toekomst. Ze brachten hun culturele tradities, inclusief hun muziek, mee. Muddy Waters groeide op de Stovall Plantage net buiten Clarksdale, Mississippi. Hij leerde akoestische blues spelen in de stijl van Charlie Patton, Son House en Robert Johnson. Waters werd op de Stovall Plantage opgenomen door Alan Lomax in de vroege jaren 40. Hij verhuisde kort daarna naar Chicago op zoek naar werk als muzikant. Het resultaat was de creatie van de elektrische blues.