Oude instrumenten gevonden op paleolithische archeologische sites wijzen erop dat muziek sinds de prehistorie een belangrijke pilaar van de menselijke cultuur is. Naast de enorme impact op de groei en ontwikkeling van culturen door de eeuwen heen, is recent ontdekt dat muziek ook uiteenlopende effecten op individuen heeft.
Wetenschappelijk onderzoek toont aan dat muziek positieve effecten heeft op de geestelijke gezondheid van mensen. Depressieve gevoelens worden veroorzaakt door lage niveaus van de hersenneurotransmitter Serotonine. Wanneer serotonineniveaus dalen, vervuilen gevoelens van traagheid, somberheid of onvoldoende de geest. Zachte en kalmerende genres muziek helpen depressie te verlichten door de serotonineproductie in de hersenen te stimuleren. Muziek kan ook angst en onrust verminderen. Studies tonen aan dat bemolle noten de geest kalmeren, wat algemene gevoelens van angst en zenuwachtigheid minimaliseert.
Onderzoek wijst erop dat muziek leer- en denkvermogen kan beïnvloeden. Kalmerende of aangename muziek kan luisteraars helpen efficiënter te denken en te analyseren. De muziek zelf maakt de luisteraar niet slimmer. Wel heeft het het potentieel om een positieve houding te bevorderen en motivatie te bieden. Deze factoren creëren verbeterde voorwaarden voor denken en leren.
Luisteren naar muziek kan een positief effect hebben op het concentratieniveau. Stiltes of korte pauzes tussen muzikale noten zijn bewezen hersencellen en neuronen te activeren, die verantwoordelijk zijn voor korte-termijnconcentratie en geheugen. Muziek heeft ook de vermogen creativiteit te verbeteren door direct de rechterhershelft te beïnvloeden.
Volgens neurobioloog Norman Weinberger in een artikel in Psychology Today bieden wetenschappelijke studies bewijs dat "langdurige muzikale betrokkenheid cognitieve beloningen oogst." Concreet kan betrokkenheid bij muziek taal- en redeneringsvaardigheden verbeteren en sociale aanpassing bevorderen. Wetenschappers geloven dat muziek "de hersenen oefent" door verschillende hersensystemen snel en simultaan te activeren. Wie piano speelt, roept bijvoorbeeld tegelijkertijd verschillende processen op: zien, horen, aanraken, motorische planning en symboolinterpretatie zijn alle taken die de hersenen moeten jongleren.