Het woord 'cantate' komt van het Italiaanse 'cantare' ('zingen'). Het verwies oorspronkelijk naar vocale kamermuziek, maar vandaag de dag kan het toegepast worden op elk werk voor stemmen en instrumenten.
Het eerste gebruik van het woord cantate was door een Italiaanse componist, Alessandro Grandi, in zijn 'Cantatas and Arias for Solo Voice', gepubliceerd 1620 tot 1629. Deze vroege cantates, primair seculier van aard, werden geschreven door Italiaanse componisten, volgens Britannica.com.
Zowel de seculiere 'cantata da camera', of kamercantates, als de sacrale 'cantata de chiesa', of kerkcantates, werden gezongen in de volksstaal van het Italiaans, en namen geleidelijk de kenmerken aan van recitatief en aria zoals in de opera vandaag de dag.
Andere componisten, met name George Frideric Handel, overnamen de Italiaanse cantatestijl, maar de teksten werden in het Duits gezongen. Duitse protestantse predikers, met name Erdmann Neumeister (1671 tot 1756), leidden een beweging om seculiere muziek in erediensten te brengen; Neumeister's cantateteksten transformeerden kerkmuziek.
In Leipzig in 1723 tot 1725 ontwikkelde Johann Sebastian Bach de choraalcantate, die hymnes combineerde met solorecitatieven en aria's om te worden gezongen doorheen de Lutherse liturgische dienst. Bach schreef ook seculiere stukken als de Koffiecantate en de Boeren cantate, die licht en komisch van stijl zijn, volgens Bach-Cantatas.com.
De term cantate kwam uiteindelijk te worden toegepast op elk groot werk voor solostem, koor en orkest. In de 20e eeuw werd de vorm gebruikt door Benjamin Britten en andere componisten met interesse in oudere muziek.