Niemand kan claimen de uitvinder van soulmuziek te zijn, hoewel Ray Charles een zeer populaire vroege invloed was. Soulmuziek werd in de jaren zestig een populair genre van opgenomen muziek na jarenlange ontwikkeling als Rhythm & Blues gemengd met Gospel, voornamelijk binnen de Afrikaans-Amerikaanse gemeenschap. Veel muziekhistorici crediteren James Brown als "De Godfather of Soul" en Aretha Franklin als "De Queen of Soul." Platenlabels van de jaren zestig die soulmuziek introduceerden waren Stax, Berry Gordy's Motown en Tamla en Ahmet Ertegun's Atlantic.
Rhythm & Blues ontwikkelde zich tijdens de jaren van de Grote Depressie als een iets ondergronds geluid, hoewel veel R&B-nummers in die tijd begonnen over te stappen naar de popcharts. Het verschil tussen blues en R&B was dat blues nauw specifieke muzikale toonladders en riffs volgde die gericht waren op "blue notes" in mineur-toonsoorten, terwijl R&B zich losmaakte van bluespatronen en zich richtte op de emotionele expressie van de uitvoerder. Enkele van de eerste grote Afrikaans-Amerikaanse muzikale sterren waren Mamie Smith, Bessie Smith en Louis Armstrong.
Veel architecten van de rock 'n roll uit de jaren vijftig crediteren R&B-artiesten die hun stijl fuseerden met countrymuziek om een opwindende nieuwe presentatie te creëren, versterkt door elektrisch geluid. Enkele vroege rock 'n roll-hits, zoals "Hound Dog" van Elvis Presley, waren covers van R&B-nummers, wat eigenlijk meer aandacht voor R&B als genre in de jaren vijftig bracht. Chuck Berry, Little Richard en Fats Domino waren vroege leiders van de stijl die R&B overbrugde met vroege rock. Aan het einde van het decennium hielpen doo-wop-artiesten als The Platters en een zorgeloze sound van Ray Charles om vroege soulmuziek te vormgeven.
De eerste grote artiest voor Motown Records in de early jaren zestig was Smokey Robinson & The Miracles. Vanaf de hit "Shop Around" in 1960 begonnen ze een gladde, besmettingskrachtige sound te vormgeven die het kenmerk werd van de Motown-sound. Andere mijlpaal soulhits die volgden waren "My Guy" van Mary Wells en de rauwere "Fingertips" van Stevie Wonder. Halfweg de jaren zestig waren de popcharts vol met Motown-hits van The Supremes, Martha & The Vandellas, The Four Tops, The Temptations en Marvin Gaye. Veel Motown-hits werden geschreven door het songwriting-team Holland-Dozier-Holland. Tegelijkertijd kwam een meer blues-gebaseerde agressieve presentatie van James Brown, Jackie Wilson en Aretha Franklin. Vele historici crediteren James Brown als de artiest die funkmuziek populair maakte, een harder versie van soul. Het einde van de jaren zestig markeerde het begin van The Jackson 5, een groep jongeren die een heel nieuwe generatie kids van alle culturen aantrok om te vieren wat toen bekend was als soulmuziek.
Sinds het ontploffen op de muziekscène in de jaren zestig, is de term "soul" toegepast op veel subgenres van R&B en soms als synoniem voor R&B. De tv-dansshow Soul Train begon in 1971 met syndication. Barry White introduceerde een nog meer gepolijste, orchestrale en beat-gerichte sound in de soul in de jaren zeventig en wordt gezien als de eerste grote disco-artiest. In de late jaren tachtig was "R&B" de meer gebruikte parapluvterm voor wat wel en nog steeds soul wordt genoemd.