Het stuk is het belangrijkste, maar de lichten bepalen hoe het publiek alle visuele informatie ontvangt. Verlichting stelt de toon voor scènes en creëert visuele illusies die het publiek in de wereld van het stuk trekken. De technologie heeft enorm gevorderd sinds Shakespeares tijd en kaarsverlichting, vooral in de digitale era. Computertechnologie stelt verlichtingsontwerpers in staat om volledige shows op een computer te ontwerpen.
Van Shakespeare tot begin 19e eeuw had theater drie verlichtingsopties: zon, vuur en primitieve olielampen. Gasverlichting werd begin 19e eeuw ontwikkeld en rond 1815 in theaters geïmplementeerd. Gaslicht kon gekleurd worden en aan de behoeften van een voorstelling worden aangepast – de geboorte van lichtontwerp per show. Gaslicht maakte limelicht mogelijk, de voorloper van de spot, ontwikkeld in 1825. Elektriciteit verscheen in de jaren 1840, maar werd pas eind 19e eeuw verfijnd voor theatergebruik. In de 20e eeuw werd elektrisch licht de norm en ontwikkelde zich radicaal.
Het theatergezelschap van Sir Henry Irving, een Brits toneelacteur, wordt groteerkendens gecrediteerd met de uitvinding van verlichtingstechnologie in het theater. Het gezelschap dat Irving leidde vanuit het Lyceum Theater in Londen was beroemd om zijn technische virtuoositeit evenzeer als de matige literair kwaliteit van de teksten. Het bedrijf was gericht op entertainment en gebruikte technologische toverkunst om publiek te transporteren, pioniers met dimmers, stemmingverlichting, scènespecifiek ontwerp en gekleurde lichten. Het gezelschap toerde zelfs door de VS met eigen verlichtingsrig – ongekend toen.
Theaterlampen versterken emoties en sfeer van theaterstukken met kleur, helderheid en schaduwen. Het spel van licht en schaduw (chiaroscuro) versterkt spanning en focust de aandacht op bepaalde decor-elementen. Kleuren als blauw en rood kunnen emotionele reacties versterken; onnatuurlijke kleuren als rood creëren surreële effecten. In 2010 worden gekleurde lichten gemaakt met gels – filters voor de lampen.
Dimmers zijn essentieel in verlichtingstechnologie. Een dimmer is elk apparaat dat het veranderen van lichtniveaus toestaat. Dimmers ontstonden in de gaslichttijd: een kraan kon de gasstroom naar een lamp regelen, dus helderheid. In de elektrische era hebben dimmers veel veranderingen doorlopen. Primitieve elektrische dimmers waren bekers met zoutwater en twee metalen contacten. In de 20e eeuw evolveerden ze van wandschakelaars tot grote, complexe hardware/softwaresystemen. In de digitale era kunnen dimmers via computers of een verlichtingspult (groot mengpaneel) worden bediend.
Ontwerpsoftware is de grote innovatie in theaterverlichting van de digitale era, en opent een nieuwe wereld van mogelijkheden. Software stelt ontwerpers in staat om scène-voor-scène ontwerpen voor gehele shows op computer te maken, te testen op podium en in digitale omgevingen, en live uit te voeren via een pre-geprogrammeerde sequentie door de computer direct met de lampen te verbinden via Ethernet of DMX. Software stelt ook een werklist samen van alle benodigde lampen, gels, kabels en apparatuur.