Lithografie, uitgevonden door Alois Senefelder (Duitsland, late 18e eeuw), is een vlakke-druktechniek (planografisch). "Lithografie" = "schrijven op steen" (Grieks/Latijn). Commercieel: zink/aluminium. Kunstenaars kiezen kalksteen (limestone) voor flexibiliteit en tonaliteit.
Senefelder, frustratie over geen uitgever, kocht kalksteenblokken voor eigen etsen. Per ongeluk schreef hij met vetpotlood op steen – woorden trokken inkt aan, stoten water af. Nieuwe, makkelijkere drukmethode. Noemde het "chemisch drukken". In Parijs (vroege 1800s) populair bij kunstenaars → term "lithografie".
Basis: water stoot vet af. Teken met waterbestendige middelen (litho-krijt, litho-pen, penseel met gesmolten vet inkt) op steen (meestal kalksteen) of metaal/plastic. Verwerk met speciale chemicaliën (Franse krijt, salpeterzuur, gom arabicum, terebenthine): niet-getekende delen trekken water aan, stoten vet inkt af; tekening houdt inkt. Inkt aanbrengen, papier erop, door pers drukken. Elke kleur = apart steen/blad.
Eerste materiaal, nog steeds favoriet bij fijnschilders. "Steen is veel veelzijdiger dan metalen platen" (Bill Lagattuta, Tamarind Institute). Kalksteen: porieus, glad, afgewerkt. Groter tonaal bereik dan metaal/plastic. Mogelijkheid om in beeld te schrappen voor textuur. Lagattuta kiest Beierse steengroeve (zoals Senefelder): minder fossielen/imperfecties.
Zwaar, onhandig, kan barsten onder persdruk. Duur: 60x75 cm kalksteen = duizenden dollars (aankoop + verzending). Wel herbruikbaar: "regraining" (afslippen voor nieuw oppervlak). Moeizaam, maar goedkoper dan nieuw. Occasione stenen beschikbaar.
Aluminium/zink: zelfde basisfunctie, minder veelzijdigheid/tonaliteit. Goedkoper, makkelijk transport, herschikbaar voor regraining. Lithografie betaalbaarder voor allen, maar kalksteen blijft kunstenaarskeuze #1.