Voor velen brengt fantasy literatuur hen naar een escapistische universum, ver buiten de bereik van het echte leven. Dat betekent niet dat fantasy literatuur geen waarde of relevantie heeft in de moderne wereld. De allegorie, metafoor en morele symbolen in deze werken betekenen dat veel fantasyromans zijn gezien als scherpe maatschappelijke commentaren en satires.
Een van de voornaamste motieven in de kern van fantasy literatuur is de wisselwerking tussen goed en kwaad en de problemen die door deze dualiteit ontstaan. Vaak zijn deze twee elementen voorzien van religieuze overtone, en verdelen ze de wereld van de roman in helder gedelineerde gebieden van goed en kwaad. Neem The Lion, the Witch and the Wardrobe van C.S. Lewis als voorbeeld: we zien dit conflict tussen krachten van goed en kwaad expliciet in de vorm van een echte oorlog in de roman. Dit stelt Lewis in staat thema's bekend uit de Judeo-Christelijke traditie te introduceren; morele thema's van verzoeking, verraad en uiteindelijke verlossing.
Fantasy literatuur gaat niet alleen over het morele dilemma tussen goed en kwaad. Een groot deel zoekt de lezer escapistische kicks te geven. De roman biedt een plek voor de schrijver om een wereld te creëren waarin hij zijn eigen regels stelt en zijn personages laat verkennen. Fans van fantasy willen meegenomen worden op een reis die in het echte niet kan bestaan. Daarom gaat dergelijke literatuur vaak over magie en mythologie, het oproepen van mythische wezens uit Romeinse, Griekse en Noordse legenden en het maken van magisch gebruik een zeer reële mogelijkheid binnen het boek.
Het thema van de zoektocht of verlossende reis is diepgeworteld in het fantasygenre. In lijn met de goed/kwaad dualiteit, gaan veel fantasyverhalen over personages op een heroïsche zoektocht naar liefde, roem of puur altruïstische doelen. Deze reizen worden gepresenteerd als allegorische metaforen voor zelfverbetering en vroomheid in het echte leven.
In zijn geschiedenis heeft het genre fantasy vaak de grens overschreden naar zijn eigen donkere kant: horrorfictie. Donkere fantasy – fantasy die schrikkendere, bloediger en luider thema's omvat – heeft zich naast mainstream fantasy ontwikkeld als een soort kwade dubbelganger. Onder de bekendste exponenten van dit genre zijn Edgar Allan Poe en Anne Rice, wiens bekende Vampire Chronicles een van de recentere voorbeelden is van een integratie van macabere horror en zwaard en toverij fantasy traditie.