Geboren in het late 18e-eeuwse Engeland, ontwikkelde de Gothische romantische roman zich als reactie op de formaliteit die de romantische literatuur tot die toe kenmerkte. Ontstaan uit de Romantische Beweging, vormde de Gothisch romantische literatuur een subgenre dat veel van het Romanticisme's centrale elementen deelde — het belangrijkst: de nadruk op emotie — maar ging verder met het ontwikkelen van een eigen unieke identiteit.
De mysterieuze en romantische sfeer van de Gothische romantische roman wekt gevoelens van angst en dreiging op, maar tegelijkertijd ook passie bij de lezer. Mysterie, spanning en supernatuurlijke, onverklaarbare gebeurtenissen creëren een donkere, vreemde, bijna angstaanjagende sfeer die centraal staat in de stijl en plot van Gothisch romantische literatuur.
De plot van de Gothische romantische roman speelt zich af in een kasteel, een abdij of een oud, verlaten familiebezit. Donker en klaustrofobisch, creëert de setting een angstaanjagende en bedreigende sfeer die meestal nog verder benadrukt wordt door spookachtige geluiden, geheime gangen en stoffige, bespinnen trappen. De omgeving is meestal donker, verlaten en wanhoopsvol, en brengt de boodschap over van de verval en achteruitgang van een eens bloeiende plek.
Gothisch romantische literatuur bestaat altijd uit een held en een schurk. De held is meestal een eenzame, geïsoleerde jonge vrouw die onderdrukt wordt door de schurk, doorgaans een sterke en tirannieke mannelijke figuur. De protagonista bevindt zich in een constante toestand van nood en heeft dringend een beschermer nodig. Ze kan gedwongen worden dingen te doen tegen haar wil, zoals iemand trouwen die ze niet liefheeft of de man die ze liefheeft teleurstellen om hem te redden. Haar beschermer en redder treedt uiteindelijk dynamisch in het verhaal, valt heftig in liefde met haar en confronteert de machtige schurk, neemt haar mee en geeft de roman het bevredigende einde dat de lezer verlangt.
De Gothische romantische roman is vol gevoel — meestal droefenis, angst en passie. De roman roert de lezer door constante angst, lijding, huilen, onrust en schreeuwen. Hogere emoties als terreur, waanzin en obsessieve liefde drijven de personages naar absolute wanhoop. Grote passie, paniek en overdreven rouw over een verloren liefde zijn gangbaar in de Gothische romantische roman.
De val uit gratie van de heldin in een verwoeste wereld geregeerd door een machtige schurk, en haar hereniging met haar geliefde, beschermer en redder zijn de hoofplotpunten van elke Gothische romantische roman. Supernatuurlijke en onverklaarbare gebeurtenissen, onduidelijke tekenen en visioenen, verwarrende voorspellingen en de angst voor de dood zijn ook centraal en belangrijk voor het plot van dit subgenre.
De Gothische romantische roman werd geboren in 1764, toen Horace Walpole 'The Castle of Otranto' publiceerde, wat de elementen van dit romantische subgenre definieerde. Edgar Allan Poe's 'The Fall of the House of Usher', Matthew G. Lewis's 'The Monk' en Ann Radcliffe's 'The Mysteries of Udolpho' zijn andere krachtige voorbeelden van Gothisch romantische literatuur.