Literaire kritiek analyseert literatuur op basis van verschillende scholen van kritiek, waaronder formalisme, deconstructionisme, lezersrespons, psychoanalyse en feminisme. Bouwstenen en classificaties van literatuur spelen vaak een grote rol in dit analytisch proces, omdat ze de lezer leren hoe een diepere betekenis te onttrekken en te vergelijken met andere gelijkaardige werken.
Genre is hoe je het geschreven woord classificeert, doorgaans op basis van de manier waarop het geschreven is. Het groepeert werken die inherent vergelijkbaar zijn. Als zodanig delen deze literatuurstukken vergelijkbare kenmerken, volgen gelijke structuren en gehoorzamen bepaalde conventies. Een gedicht heeft andere regels dan een kort verhaal, wat weer andere kenmerken heeft dan een toneelstuk of roman. Je zou Edgar Allan Poe's 'The Raven' niet met dezelfde standaarden beoordelen als Tennessee Williams' 'A Streetcar Named Desire', omdat het twee volledig verschillende genres zijn met verschillende doeleinden.
Thema is daarentegen dat abstracte idee dat het literatuurstuk bijeenhoudt. Literaire thema's lopen de gauntlet van menselijke emoties en verkennen elk facet van de menselijke ervaring. De dichotomie van goed en kwaad biedt het thematische landschap in werken als Harper Lees 'To Kill a Mockingbird', terwijl 'Romeo en Julia' de krachtige, drijvende kracht van liefde verkent. Thema's verbinden de lezer met elk literatuurstuk op een emotioneeler niveau door de boodschap universeeller en toegankelijker te maken.
Bij het bestuderen van genre baseer je een deel van je kritiek op hoe goed de auteur aan bepaalde verwachtingen heeft voldaan. Poëzie kan variëren van meer-vrije vrije verzen tot restrictieve haiku, met drie regels van respectievelijk vijf, zeven en vijf lettergrepen. Een toneelstuk of scenario zal verwacht worden een rigidere structuur te volgen. Een eerste akt introduceert personage en conflict, terwijl een derde akt oplost wat in akt twee opgebouwd werd.
Schrijvers gebruiken vaak symboliek die het onderliggende thema van hun werk benadrukt. Vanwege de prachtige ambiguïteit kan dit onder meer dan één school van literaire kritiek vallen. In Emily Dickinson's gedicht '280' gebruikte ze de symboliek van de dood om thema's van onderdrukking te verkennen voor een feministische studie. In 'The Great Gatsby' gebruikte F. Scott Fitzgerald de val van het Amerika van de jaren 20 om het veel grotere thema van de corruptieve invloed van overdaad te verkennen, wat je kunt ontdekken via deconstructionistische literaire kritiek.