Literaire lenzen zijn theorieën, ideeën of methoden die lezers kunnen gebruiken om literatuur en literatuur-gerelateerde gebeurtenissen te begrijpen. Meer dan één set theorieën kan gebruikt worden om een literaire werk te begrijpen en dit resulteert vaak in een bredere begrip van de situaties, personages en andere gerelateerde aspecten van een bepaald boek. Studenten zouden zich moeten vertrouwd maken met basis literaire theorieën om zich uit te rusten voor het schrijven van academische papers over klasopdrachten.
De lezersrespons-lens focust op aspecten van literaire teksten die de reacties van een lezer stimuleren en vormgeven en focus op de conclusies die deze hen helpen te bereiken. Omdat deze reacties plaatsvinden gedurende het leesproces en een direct resultaat zijn van de vergangene ervaringen van een lezer, kan het nauwkeurig reconstrueren ervan moeilijk zijn.
De sociologische lens focust op de samenleving, historische gebeurtenissen en sociale relaties die mensen tijdens de periode van het literaire werk hebben kunnen beïnvloeden. Marxisme, feminisme en liberalisme zijn enkele van de sociopolitieke termen die groepen van mensen in het verleden hebben kunnen classificeren. Deze literaire lens overweegt vaak wereldgebeurtenissen die plaatsvonden, hoe de meningen van de personages verschilden van het heersende wereldbeeld van de tijd, en toont de verschillende sociopolitieke groepen binnen het literaire werk. Vervolgens worden deze waarnemingen vergeleken met de huidige samenleving.
De mythologische/archetypische lens is gebaseerd op Carl Jung's theorie dat de menselijke psyche twee niveaus van het onbewuste heeft - een met onderdrukte herinneringen van het individu en een ander met de onbewuste gemeenschappelijke herinneringen. Dit type literaire lens onderzoekt godsdienst, antropologie, culturele geschiedenis en andere aspecten van de menselijke natuur en toont aan hoe deze de personagesituaties, gebeurtenissen en conflicten binnen het literaire werk beïnvloeden. Enkele van de meest voorkomende archetypische thema's zijn hemelse opstijging, het concept van paradijs of hel en ouderverlies, onder anderen.
De formalistische lens kijkt hoe literaire componenten bij elkaar passen door de settings, toon, dicte, standpoint en fictieve wereld van de personages te onderzoeken. Eenmaal deze componenten bepaald en geïnterpreteerd, worden ze samengebracht binnen de context van de schepping van de auteur.
De psychoanalytische lens is gebaseerd op Sigmund Freud's theorie dat de menselijke psyche samengesteld is uit het onbewuste id, de bemiddelende superego en de bewuste ego. Dit type lens ziet een literaire werk als een uiting van de geestestoestand, persoonlijkheid, gevoelens en verlangens van de auteur en zoekt naar het verschil tussen de psychologische motieven van de schrijver.