Literaire analyse, of literairtekstkritiek, verwijst naar de inspanningen van een lezer om een tekst te onderzoeken om te begrijpen waarom deze zo is geconstrueerd of geschreven alsmede om de typen culturele, sociale of persoonlijke aannames of argumenten te begrijpen die het maakt. Hoewel iedereen met een kritisch oog een tekst kan evalueren, zijn er in de afgelopen 200 jaar verschillende thematische benaderingen voor literaire kritiek ontstaan om lezers te helpen hun focus te verruimen bij literaire analyse.
Enkele van de eerste benaderingen voor literaire kritiek omvatten biografische en historische benaderingen. In een biografische benadering, theoriseert een lezer hoe het leven van de auteur zichtbaar is in de tekst. Een lezer kan bewijs van de biografie identificeren in personages of gebeurtenissen door de hele tekst, of een lezer kan conclusies trekken over het leven van de auteur gebaseerd op de gebeurtenissen van de tekst. Historische benaderingen proberen op gelijke wijze de gebeurtenissen van de tekst te verbinden met de tijdperk waarin de tekst geschreven werd. Historische benaderingen proberen te onthullen hoe echte gebeurtenissen de benadering van de auteur van zowel het onderwerp als de stijl van de tekst beïnvloedden. Traditionele benaderingen worden soms gekritiseerd omdat ze te veel bezig zijn met context en niet met de tekst zelf.
Filosofische benaderingen voor literaire analyse evalueren ofwel de manier waarop een heersende morele of godsdienstige standpoint de inhoud van de tekst heeft beïnvloed, of de manier waarop een tekst dringende filosofische vragen stelt en beantwoordt. Een moralistische benadering is een algemene filosofische benadering waarin een lezer evalueert hoe een auteur morele codes voor goed en fout vestigt. Een existentialistische benadering gaat ervan uit dat individuen in teksten geïsoleerd zijn van hun omgeving, die waargenomen worden als vreemd, vreemdelings en leeg van enige inherent waarheid — kernprincipes van existentialistische filosofie. Existentialistische benaderingen zijn kritisch op voorstellingen van authenticiteit versus absurditeit en subjectieve versus objectieve moraliteit.
Psychologische en sociologische benaderingen evalueren zowel de expliciete als impliciete voorstellingen van psychologische en sociologische verschijnselen in een tekst. Psychologische benaderingen evalueren de psychologie van zowel de personages in als de auteur van een tekst. Freudiaanse benaderingen evalueren de rol van de ego van de auteur of personage alsook de aanwezigheid van populaire Freudiaanse concepten zoals seksualiteit, repressie en het onderbewuste. Sociologische benaderingen zijn meer bezig met individuen en hun relatie met de maatschappij. Een Marxistische benadering beschouwt een tekst als het resultaat van arbeid en focust zich grotendeels op de rol van klasse in zowel de context als de creatie van de tekst. Een feministische benadering onderzoekt de rollen van gender en patriarchaat in een tekst en evalueert de houding van een tekst ten aanzien van feministische kwesties.
Introspectieve benaderingen zijn een van de meer recente ontwikkelingen in literaire analyse. Een introspectieve benadering evalueert hoe de tekst zich verhoudt tot, aanspreekt of beïnvloedt de lezer. Lezer-respons analyse is de meest voorkomende van de introspectieve benaderingen. In een lezer-respons benadering neemt de lezer een actieve rol in het verkrijgen van betekenis of waarde uit een tekst. De lezer is verantwoordelijk voor het maken van een inventaris van haar eigen vooroordelen, waarden of aannames vóór het lezen en het identificeren van de manieren waarop een tekst die eigenschappen uitdaagt of versterkt. Introspectieve benaderingen waarderen ook de subjectiviteit van de lezerservaring en gaan ervan uit dat een objectieve lezing ofwel onmogelijk is of niet waardevoller dan een subjectieve lezing.