"De Heer der Ringen" werd voor het eerst in 1954 gepubliceerd, als een epische driedelige opvolger van J.R.R. Tolkien's boek "De Hobbit." Veertig jaar later publiceerde zijn landsman J.K. Rowling de Harry Potter-reeks, een zevendelige fantasieverhalen met een vergelijkbaar epische verhaalboog. Beide reeksen vertegenwoordigen mijlpalen in de annalen van de fantasieliteratuur, maar hoewel ze hetzelfde basisliteraire genre bezetten, bezitten ze opvallende en notable verschillen.
Tolkien situatieerde "De Heer der Ringen" in Midden-aarde, een fantasie-universum dat slechts losjes verbonden is met onze eigen wereld. Hoewel Tolkien bewerde dat het zich in de verre verleden van de aarde afspeelde, bezat het een eigen unieke geografie en locaties die uitsluitend door de verbeelding van de auteur waren geschapen. Terwijl de Harry Potter-boeken eveneens fantastische locaties bevatten – zoals de beroemde Hogwarts School voor Hekserij en Hocuspocus – speelt het zich af in onze hedendaagse wereld. De helden van het boek wonen in Engeland en bezoeken vaak echte plaatsen, zoals het station King's Cross in Londen.
De personages in Harry Potter bewoonen een geheime cultuur verborgen voor de ogen van de rest van de wereld. Kabouters, elfen en soortgelijke fantasiefiguren delen deze wereld met menselijke tovenaars, die ertoe toegewijd zijn zichzelf geheim te houden. De fantasiefiguren in "De Heer der Ringen" daarentegen, leven openlijk zij aan zij met mensen en doen geen poging hun bestaan te verbergen.
Hoewel beide reeksen gaan over tovenaars en magie, verschillen de details enorm. Tolkien's tovenaars zijn onmenselijke wezens – op sommige manieren vergelijkbaar met engelen – die de gestalte van oude mannen aannemen om de rassen van Midden-aarde te leiden en te raadplegen. Daarnaast bestaan er er maar vijf, en speelden er maar twee – Gandalf en Saruman – een grote rol in "De Heer der Ringen." In Rowling's wereld tellen tovenaars duizenden en hebben ze een gehele samenleving gevormd. Haar tovenaars zijn mensen geboren met de aangeboren capaciteit om magie te beoefenen, niet onsterflijke geesten vermomd als mannen zoals Tolkien's tovenaars.
Zowel de Harry Potter-boeken als "De Heer der Ringen" kenmerken grotere-dan-leven schurken die hun helden uitdagen. Dit past in het patroon van de Heldensreis, waaraan beide reeksen voldoen. Echter, Tolkien's schurk, Sauron, is een onlichamelijke kracht van het kwaad, manifest in de vorm van een reusachtig oog maar gebonden aan de Ene Ring, die de held moet vernietigen. Hij begon als een geest en was nooit mens. Rowling's Lord Voldemort daarentegen, begon als een gewone tovenaar genaamd Tom Riddle. Hoewel hij in de vroege boeken als onlichamelijke geest voorkomt, herstelt hij uiteindelijk de menselijke vorm. Harry Potter en zijn vrienden moeten verschillende "horcruxes" of objecten die delen van zijn ziel bevatten vernietigen, maar uiteindelijk moet hij Voldemort direct confronteren om zijn lichamelijke vorm te vernietigen (in tegenstelling tot de helden in "De Heer der Ringen").