James Hutton (1726–1797), een Schotse geoloog, natuurkundige en arts, wordt breed beschouwd als een stichter van de moderne geologie. Zijn Theory of the Earth (1788, 1795) introduceerde revolutionaire concepten die ons begrip van de planeet herschreven.
Geologische processen die vandaag de dag opereren – erosie, sedimentatie, vulkanisme – hebben uniform gedurende de aardgeschiedenis geopereerd. "Het heden is de sleutel tot het verleden."
Hutton verwierp de bijbelse tijdlijn van een paar duizend jaar, arguërend dat de aarde oneindig ouder moet zijn om langzame geologische processen toe te laten om waargenomen gesteenteformaties te produceren.
De veranderingen van de aarde gebeuren in cycli: erosie → sedimentatie → opheffing → vulkanische activiteit → herhaling. Dit tegensprak catastrofale vloedd theorieën.
Veel gesteentes vormen uit sedimenten die in de loop van de tijd worden afgestort en later lithifiëren. Verwittering en erosie vormen landschappen.
Graniet en soortgelijke gesteentes stammen van gesmolten magma diep in de aarde, niet van aqueous neerslag (Neptunisme). Warmte en druk drijven gesteentevorming.
Hutton introduceerde "diepe tijd" – miljoenen jaren – essentieel voor geologische processen. Hij schreef beroemd: "We vinden geen spoor van een begin, geen vooruitzicht op een einde."
Huttons werk legde de basis voor moderne geologie en beïnvloedde later wetenschappers zoals Charles Lyell en Charles Darwin.