Oude culturen van Ecuador, Peru, Chili, Bolivia, Argentinië: De Andese Beschavingen
De regio's die de moderne Ecuador, Peru, Bolivia, Chili, en Argentinië omspannen, waren de thuisbasis van de Andese Beschavingen — een opeenvolging van gesofisticeerde culturen (ca. 3500 v.Chr. – 1533 n.Chr.) aangepast aan de Anden's extreme verticale geografie.
Per modern land (Belangrijkste culturen)
Ecuador:
- Valdivia (3500–1500 v.Chr.) — oudste Amerikaanse keramiek, gestileerde figurijnen.
- Quitu-Caranqui (500–1500 n.Chr.) — noordelijke hoogvlakte, wegenstelsels, forten (Cochasquí piramides).
- Inca (laat 15e eeuw) — noordelijke expansie (Quito als tweede hoofdstad).
Peru:
- Caral-Supe (3000–1800 v.Chr.) — oudste stedelijke centrum in Amerika's.
- Chavín (900–200 v.Chr.) — religieuze hub, iconische kunst (lanzón, tenon koppen).
- Moche (100–800 n.Chr.) — noordkust; irrigatie, portretvaasjes, Huaca del Sol/Luna.
- Nazca (200 v.Chr.–600 n.Chr.) — zuidkust; geoglyfen (lijnen), polychrome keramiek.
- Wari (600–1000 n.Chr.) — eerste Andese rijk; wegennetwerk, administratieve centra.
- Tiwanaku (300–1000 n.Chr.) — Titicacameer; monumentale architectuur (Poort van de Zon).
- Chimú (900–1470 n.Chr.) — Chan Chan (grootste adobe stad); goudwerk.
- Inca (1438–1533) — Tawantinsuyu; 40M+ mensen, 40.000 km wegen, quipu, terraced landbouw.
Bolivia:
- Tiwanaku (gedeeld met Peru) — spiritueel/politiek centrum.
- Aymara Koninkrijken (na-Tiwanaku) — Colla, Lupaca; weerstonden Inca, dan Spanjaarden.
- Inca — geïncorporeerd als Collasuyu.
Chili:
- Atacameño / San Pedro (500–1450 n.Chr.) — Atacamawoestijn oases; irrigatie, textielen, hallucinogeengebruik.
- Diaguita (900–1550 n.Chr.) — dwarsvalleiën; polychrome keramiek, irrigatie.
- Mapuche (zuid, 1500–heden) — Araucanía; weerstonden Inca & Spanjaarden; nooit veroverd.
Argentinië:
- Diaguita (NW valleiën) — gedeeld met Chili; keramiek, metallurgie.
- Huarpe (Cuyo) — meeranpassing; irrigatie, kenmerkende keramiek.
- Inca — zuidelijke grens (Collasuyu); forten (Pucará de Tilcara).
- Pampas/ Patagonië: Tehuelche, Mapuche (mobile jager-verzamelaars) — geen Andese hoogvlakteculturen.
Verbindende draden
- Verticale Archipel: Multi-elevatie hulpbrontoegang (Murra's model).
- Wederkerigheid (Ayni/Minka): Arbeidsuitwisseling, gemeenschappelijke verplichting.
- Duale Organisatie: Hanan/Hurin moieties.
- Textiel Primacy: Weven = schrijven, rijkdom, identiteit.
Deze culturen waren miteen verbonden — handel, oorlog, ideologie vloeiden langs de Andese ruggengraat lang vóór de Inca-vereniging.