Cumbia's naam komt van het Guineese woord cumbé (feest of viering), geïmporteerd in Caraïbisch kustcolombia door Africanen tijdens de 17e eeuwse Spaanse koloniale periode. Een mengeling van Afrikaanse en inheemse Amerindiaanse volkeren met Spaanse invloeden hielp cumbia's ritmes en muziek ontwikkelen, drie culturele componenten samengevoegd in een enkele stijl.
Cumbia verwijst naar een inheemse Colombiaanse volksdans en zijn muziek. Het ontstond als een beminningsdans die Afrikaanse trommen, Indiaanse dansen en lokale melodieën combineerde. Vandaag de dag vertegenwoordigt cumbia de Colombaanse nationale dans en muziek.
Als de voorraden van inheemse Amerindiaanse arbeid voor de harde mijnarbeid onvoldoende werden voor de Spaanse kolonisten, importeerden ze Afrikaanse slaven om de arbeidskracht te vergroten. Beginnend als een sociale en beminningsdans die in het privécircuit onder de slaven in Colombia's Caraïbische regio beoefend werd om hun Afrikaanse erfgoed te behouden, omvatte de uitvoering trommen en claves – paren harde houten stokjes die samen geklapt worden om een hol geluid te maken.
Afrikaanse slavenbevolkingen leefden en werkten naast Colombia's verslaafde inheemse Amerindiaanse bevolking van de Koquis en Kuna stammen. Toen ze toegestaan waren om bepaalde feestdagen en speciale gelegenheden te vieren, mengden de Amerindiaanse instrumenten (güiros, millo fluiten en gaita fluiten) met de Afrikaanse trommen en ritmes, maar de teksten waren in hun gemeenschappelijke taal: Spaans.
Cumbia's exacte geboorteplaats is het onderwerp van debat. Palenque de San Basilio claimt dat de slaven 's nachts achter de oceaanmuren daar in het geheim dansden. Echter, El Banco, een stad in de bovenloop van de Magdalena-rivier, verklaart zichzelf tot cumbia's focuspunt. Colombianen uit de gehele Caraïbische regio claimen eigendom van de dans. Ingebed in de Colombiaanse nationale populaire cultuur en geschiedenis zijn twee cumbia-melodieën, "La Pollera Colora" en "La Cumbia Cienaguera," die heel Colombia vieren.
Volgens National Geographic wordt traditionele cumbia muziek gespeeld op Afrikaanse en Amerindiaanse percussie-instrumenten, fluiten en trommen, maar de teksten zijn primair Spaans met enkele Afrikaanse en Amerindiaanse woorden erbij. Specifiek, de percussie-instrumenten die gebruikt worden zijn de tambor mayor (stamtrom met geitenhoofd), de tambor llamador (een kleinere versie van de tambor mayor), de tamora (grote tweehoofdtrom gespeeld met stokjes), maracas en guache (bamboebuis gevuld met zaden), gespeeld door het conjunto de cumbia (percussie-ensemble). Een tweede ensemble, het conjunto de gait (houteblaasensemble van cactushoutfluiten genaamd gaitas), speelt de melodie. Veel geleerden van etnische muziek beschouwen andere Latijnse ritmes als wortels in cumbia hebbend, inclusief salsa, son en merengue.
Gedanst door koppels, houdt de vrouw een brandende kaars en zwaait speels haar lange witte rok. De man dans achter haar met één hand achter zijn rug en de andere zijn sombrero hipihapa (hoed) vasthoudend die hij zwaait. Dansstappen vallen samen met elke beat. Mannen dragen ook een rode pañuelo (das) om hun nek gewikkeld, in cirkels in de lucht gezwaaid of samen met de vrouw vastgehouden. Elk paar neemt zijn beurt in het midden waar ze haar rok optilt, hem tegelijkertijd nader lokkend en wegduwend.