De gevangenneming van Atahualpa te Cajamarca in 1532 staat als een van de meest audacieuze en gevolgrijke bedrogen in de geschiedenis. Met minder dan 200 mannen heeft Francisco Pizarro het machtige Inca-rijk ten onder gedaan door een berekende mix van diplomatie, psychologische manipulatie en wrede militaire kracht.
Pizarro stuurde gezanten naar Atahualpa's kamp te Cajamarca met geschenken en vredesboodschappen. Hij presenteerde zich als vertegenwoordiger van de Spaanse Kroon die handel en alliantie zocht, uitbuitend de onervarenheid van de Inca's met Europese bedrog.
Sleuteltolken — met name Felipillo en Francisco de Chaves — overbrugden de taalkloof. Hun loyaliteit was vraagbaar; ze manipuleerden vertalingen om Spaanse eisen te verzachten en Inca-gehoorzaamheid te versterken, wat communicatie in een controle-instrument transformeerde.
Atahualpa werd overtuigd om Cajamarca's hoofdsplein ongewapend te betreden, met verzekeringen van veiligheid en een verlangen naar partnerschap. De Inca-keizer, vol vertrouwen in zijn numerieke superioriteit en goddelijke status, liep in een val.
Spaanse cavalerie, infanterie en artillerie waren verstopt in de stenen gebouwen rondom het plein. Kanons waren gepositioneerd voor maximaal schokeffect. Het plan berusteerde op de angst voor paarden, vuurwapens en staal — technologieën onbekend voor de Inca's.
Op een vooraf afgesproken sein (kanonschot of een roep "Santiago!") barstten de Spanjaarden uit hun verborgenheid. De ongewapende Inca-gezelschap, dicht op elkaar in het plein, werd gemassacreerd. Paarden stampeden mannen; kogels en staal maakten duizenden doden in minuten. Paniek paralyseerde de Inca-krachten buiten.
Pizarro greep Atahualpa persoonlijk. De keizer, in wanhoop om vrijheid te herwinnen, bood een kamer vol goud en twee keer zilver — het beroemdste losgeld in de geschiedenis. De Spanjaarden smolten de schat in, maar executeerden Atahualpa toch (bij garrote, na een gescèneerde bekeering tot het christendom) op beschuldiging van afgodendienst en broedermoord.
Dit evenement markeerde het beslissende instorten van het Inca-verzet. Met hun god-keizer dood en leiderschaaf gedecapiteerd, uiteen het rijk, de weg bannend voor Spaanse kolonisatie van de Andes.