Die Zauberflöte (1791) was niet zomaar een opdracht – het was een convergentie van wanhoop, ideologie en genialiteit.
Emanuel Schikaneder – acteur, zanger, toneelschrijver, truppaleider, en Mozart's vriend – zonk in schulden na mislukking van zijn Theater auf der Wieden. Hij had een Volksoper (volksopera) nodig: toegankelijk, vermakelijk, kassaslag. Hij schreef het Duitse libretto; Mozart componeerde. Première 30 september 1791. Schikaneder speelde Papageno. Het liep 20+ voorstellingen in de eerste maand – precies de hit die hij nodig had.
Beide mannen waren vrijmetselaars (Mozart: Loge "Zur Wohltätigkeit"; Schikaneder: Loge "Zur gekrönten Hoffnung"). De opera codeert vrijmetselarijrituelen en filosofie:
Het werk proclameert: Verlichting triomfeert over onwetendheid. Deugd verdient verlossing.
Hij smolt Singspiel (gesproken dialoog + lied), opera seria (edele aria's), opera buffa (Papageno's komiek), sacraal choraal (Gepantserde Mannen), en volks eenvoud (Papageno/Papagena duet) – tot een werk dat spreekt tot vorsten en porteurs alike.
Mozart stierf 10 weken na de première. De Toverfluit werd zijn meest opgevoerde opera – een getuigenis van een vriendschap, een broederschap, en een laatste onmogelijke genialiteit.