Grote Elizabethaanse schouwburgen: De theaters die Shakespeare vormden
Londons theaterontploffing (1576–1642) concentreerde zich op vijf grote schouwburgen. Elke had een distincte architectuur, compagnie en repertoire – samen creërend het ecosysteem dat Shakespeare, Marlowe, Jonson en het Engelse Renaissancedrama produceerde.
1. The Globe Theatre (1599–1613, 1614–1642)
- Compagnie: Lord Chamberlain's Men (1594–1603) → King's Men (1603–1642)
- Belangrijkste premières: Hamlet, Othello, King Lear, Macbeth, Antony and Cleopatra, The Tempest
- Architectuur: 20-hoekig polygon, 3.000 capaciteit, duwscène, open yard, drie galerijen.
- Lot: Verbrand 1613 (kanonvuur tijdens Henry VIII), herbouwd 1614, gesloten 1642 (Puritanen), gesloopt 1644.
2. The Rose Theatre (1587–1606)
- Locatie: Bankside, Southwark (uitgegraven 1989 — eerste archeologische schouwburghosting)
- Compagnieën: Strange's Men, Admiral's Men, Sussex's Men
- Belangrijkste dramaturgen: Marlowe (Tamburlaine, Doctor Faustus), Thomas Heywood, vroege Jonson
- Kenmerk: Kleiner, rechthoekig, intense intimiteit. Henslowe's Dagboek geeft ongekende financiële records.
3. The Swan Theatre (1595–1613)
- Locatie: Paris Garden, Bankside (nabij Globe)
- Architectuur: Groot toneel (mogelijk 12+ m breed), geschikt voor elaborate spectacles
- Compagnieën: Pembroke's Men, Queen Anne's Men
- Belangrijk document: Johannes de Witt's 1596 schets — enige hedendaagse interieurtekening van een Elizabethaanse schouwburg.
4. The Red Bull Theatre (1605–1663)
- Locatie: Clerkenwell (noord van City — buiten makkelijke regulering)
- Reputatie: "Citadel of low comedy" — frivool, gewelddadig, populair bij leerlingen
- Dramaturgen: Thomas Heywood (productief), John Webster (later), Francis Beaumont
- Langst voortbestaand: Werkte tot in Restauratie; omgebouwd tot tennisbaan 1663.
5. The Cockpit-in-Court / Phoenix (1617–1642)
- Locatie: Drury Lane (later Theatre Royal locatie)
- Oorsprong: Geconverteerde hanengevechtspit → binnenhuis privé theater
- Compagnieën: Queen Henrietta's Men, King's Revels Men
- Dramaturgen: Philip Massinger, John Ford, James Shirley
- Betekenis: Binnenhuis = kunstlicht, hogere prijzen, elite publiek, winterseizoenen.
Het ecosysteem
Deze vijf waren geen concurrenten in een nul-som spel – ze waren gespecialiseerde niches in een theaterseconomie. De Globe: flaggenschip, openlucht, massa-publiek. De Rose: intiem, experimenteel. De Swan: spectacle-geschikt. De Red Bull: populistisch, rowdy. De Cockpit: binnenhuis, elite, innovatief.
Shakespeare's compagnie speelde de Globe (zomer) en de Blackfriars (binnenhuis, winter, 1609+). De schouwburg vormde het stuk: Globe's duwscène → monologen aan alle kanten. Blackfriars' intimiteit → langzamere tempo, kaarslichtscènes, muzikale intermezzo's.
Toen de Puritanen ze allemaal slooten (1642), sloten ze niet alleen theaters – ze demonteerden een culturele motor die Londen de theaterhoofdstad van Europa had gemaakt.