The Phantom of the Opera maakte zijn eerste officiële verschijning in een 1910-roman van Gaston Leroux. De auteur claimde dat het verhaal geïnspireerd was door een aantal legenden en quasi-feiten rond het Parijs Operahuis, hoewel bewijs voor een echte historische parallel slecht is. De roman heeft een aantal adaptaties geïnspireerd, waaronder een stille filmversie met Lon Chaney en een fenomenaal succesvolle musical van Andrew Lloyd Webber. In het proces is het verhaal een culturele icon en een van de populairste horrorverhalen ooit geworden.
Leroux' verhaal ging over een gedisfiguerde uithollander genaamd Erik die de katakomben onder het Parijs Operahuis dwaalt. Vervloekt met gruwelijke kenmerken, bezit hij toch ongewone muzikale talenten, evenals ongekende kennis van de werking van het Operahuis. Hij krijgt bekendheid als de "Opera Ghost," beïnvloedt belangrijke beslissingen door rampen te causeren wanneer zijn wensen genegeerd worden. Neemt een protegé - een mooi meisje genaamd Christine - en leert haar zingen met de schoonheid van een engel. Christine houdt van een andere man, Raoul, wat Erik waanzinnig jaloers maakt. Hij probeert eerst Christine van hem weg te lokken en dan de twee voor eeuwig uit elkaar te houden. In het proces ontdekt Christine zijn ware aard, wat haar zowel verschrikt als ontroert. Hoewel Erik Raoul wil doden, overtuigt Christines vriendelijkheid hem om ze beiden vrij te laten. Hij sterft kort daarna, na zijn droefte uit te drukken over het verlies van zo een zeldzame en buitengewone vrouw.
Het boek verkocht zich aanvankelijk niet goed, en is in populariteit gestegen en gedaald sinds de oorspronkelijke publicatie in 1910. Er is bewijs dat Leroux geïnspireerd was door een vergelijkbaar Gothisch werk genaamd Trilby, gepubliceerd ongeveer 30 jaar voor zijn roman. De historische basis van de Phantom is twijfelachtig, en is sindsdien verfraaid om toeristen aan te trekken en de populariteit van het Parijs Operahuis te verhogen. De locatie bevat veel oude legenden over een "geest," en de uitgebreide rioleringen en katakomben van de stad geven gemakkelijk aanleiding tot romantische voorstellingen van tragische en monstrueuze figuren.
De roman is al lang overschaduwd door diverse adaptaties in andere media, met name film en theater. Van de films is de beroemdste een stille film uit 1925 geregisseerd door Rupert Julien met de grote Lon Chaney Sr. Chaney's prestatie wordt geciteerd als een van de grootste in alle cinema, maar de film zelf werd geplaagd door productieproblemen, en Juliens regie wordt als tamelijk onmachtig beschouwd. Bijna een dozijn andere versies zijn verfilmd, waaronder een 1943-productie met Claude Rains, een 1962 Hammer Horror-versie met Herbert Lom (beroemd om Bach's "Toccata and Fugue in D Minor"), een erg bloederige 1989-versie met Robert Englund van "Nightmare on Elm Street" roem, en een 2004-adaptatie van het toneelstuk met Gerard Butler als Erik en Emmy Rossum als Christine.
Nog groter dan de filmversies is de fantastisch succesvolle toneelmusical van Andrew Lloyd Webber uit 1986. Hij gebruikt Leroux' verhaal als raamwerk, maar maakt een aantal wijzigingen - met name door Eriks uiteindelijke lot open te laten. Het stuk benadrukt de donkere romantiek van het verhaal meer dan de horroraspecten, en wordt gekenmerkt door uitgebreide productiewaarden om de populaire nummers te accentueren. Het opende eerst in Londen's West End in 1986, met Michael Crawford als de Phantom en Sarah Brightman als Christine. (Beide artiesten zijn nu vooral bekend om die rollen.) Het stuk verscheen twee jaar later op Broadway en won een aantal prestigieuze prijzen (met name de Olivier en Tony Awards voor Beste Musical), ondanks veel negatieve kritiek. De populariteit heeft echter al lang alle discussie over artistieke merites overwonnen. Voorstellingen lopen zowel in Londen als op Broadway sinds de opening, en andere producties hebben in meer dan 124 steden wereldwijd gedraaid. Het wordt geschat dat ongeveer 100 miljoen mensen een versie van het toneelstuk hebben gezien, en de wereldwijde opbrengsten worden geschat op $3 miljard (exclusief soundtrackverkoop, T-shirts en dergelijke residuals).
Gedragen door het succes van Webbers versie, heeft het verhaal van The Phantom of the Opera zijn plaats als culturele icon bevestigd. De meeste mensen ter wereld herkennen nu het handtekening witte masker van de Phantom, en de scène in de 1925-film waarin Christine de Phantom onthult is een van de meest opvallende in 20e-eeuwse horror. Hoewel eeuwen voor Leroux' roman geschreven, is "Toccata and Fugue" nu onuitwisbaar verbonden met het personage. De Gothische thema's van romantiek, monstruositeit en verlangen blijven nazinderen, en nieuwe variaties ongetwijfeld ontvouwen als elk nieuwe generatie het ontdekt.