Innerlijke monoloog (ook wel interne dialoog of zelfgesprek genoemd) is de continue stroom van onuitgesproken gedachten die het wakende bewustzijn vergezelt: zelfcommentaar, repetitie, reflectie, debat, vertelling. Het is een natuurlijk, bijna universeel cognitief fenomeen.
Frequentie, intensiteit en linguïstische vorm variëren wijd: sommige mensen denken in complete zinnen; anderen in fragmenten, beelden of abstracte concepten. Neurodivergentie (ADHD, autisme) kan innerlijke spraakpatronen significant vormgeven.
Meditatie en mindfulness praktijken verhogen metacognitieve bewustwording van innerlijke monoloog – toelaten observatie zonder fusie. Dit kan rumineren verminderen, emotionele regulering verbeteren, besluithelderheid vergroten.
De dramatische monoloog (zie Artikel 41648) externaliseert innerlijke monoloog – het private publiek makend, het stilte spreken. Theater keert de geest binnenstebuiten.