Sciencefiction boeit de verbeelding van mensen die de 'wat als'-vragen van het leven stellen. Het genre kan personages tot leven brengen die deze vragen door hun werelden en acties verkennen en die vaak leven en voorbijgaan aan technologie of situaties die vreemd zijn voor de echte wereld.
Volgens John DeNardo van SF Signal zit in elk sciencefictionverhaal ten minste één 'speculatief element'. Orson Scott Card beschrijft dit als het experimentele deel van sci-fi schrijven. Deze termen verwijzen naar de verkenning van een idee gebaseerd op wetenschappelijk feit of speculatie over wat er zou kunnen zijn als slechts een specifieke voorwaarde zou gebeuren. Dit element kan iets minors zijn, zoals in het veelvoorkomende thema van een tijduitrusting, of het kan de gehele setting omvatten, zoals in verhalen die plaatsvinden in parallelle universums of op andere werelden.
Ongeacht hoe onrealistisch of vreemd het speculatieve element binnen een verhaal mag zijn, is het een gegeven feit binnen het universum waarin de auteur heeft geschreven. Eenmaal gevestigd, wordt dat element als echt genomen door de personages, maar alleen zolang de rest van het verhaal redelijke continuïteit handhaaft. Sciencefictionverhalen, uitgezonderd de aspecten van speculatie, moeten zich houden aan de normale grenzen van de rest van het bekende universum. Door de wetten van het verhaaluniversum vroeg vast te leggen, kunnen lezers hun ongeloof opschorten om de verkenning van het gegeven onderwerp te genieten.
De verhalen moeten een aspect van de wetenschappen omvatten, en de verkenning van het hoofdonderwerp of de speculatie ervan moet gerelateerd zijn aan wetenschap. Bijvoorbeeld, een personage kan een bliksemschicht uit de hemel roepen, maar als hij dit doet met een stuk technologie of wetenschappelijke kennis, valt het in de sciencefictioncategorie. Echter, als datzelfde personage dezelfde actie onderneemt zonder een wetenschappelijk of technologisch aspect om de bliksem te produceren, zou het magia worden genoemd, wat in het fantasygenre valt. De aard van het schrijven over potentiële wetenschap heeft echte uitvinders geïnspireerd om echte technologie te ontwerpen en te ontwikkelen op basis van fictie, zoals gezien met Robert A. Heinleins beschrijving van een hydraulisch bed, wat de creatie van het waterbed inspireerde.
Dankzij de vage naleving van een noodzakelijk wetenschappelijk en verkenningselement, stelt sci-fi een breed bereik van speculatieve fictie toe die zowel klassieke beelden van raketten, ruimtereizen, tijdreizen en buitenaardse wezens aanpakt, als overwegingen van technologie of wetenschap op samenlevingen. Sciencefiction verkent vaak de maatschappelijke gevolgen van het benutten van een nieuwe wetenschappelijke ontdekking en wat het betekent om als persoon te worden beschouwd of menselijkheid te hebben. Het genre kan waarschuwingen geven, hoop en nieuwsgierigheid inspireren, of oplossingen voor problemen voorstellen die moderne samenlevingen tegenkomen.