Gothische fictie ontstond in Engeland in de late 18e en vroege 19e eeuw. Het verspreidde zich snel naar andere delen van de wereld, vooral de Verenigde Staten, waar het de schrijven van auteurs als Nathaniel Hawthorne en Edgar Allan Poe beïnvloede. Het valt in het domein van Romantische literatuur, hoewel het vaak donkere en tragischere thema's verkent dan andere Romantische werken uit die periode. Het wordt onderscheiden door een aantal zeer specifieke kwaliteiten.
Gothische literatuur speelt zich vaak af in oude, verwoeste structuren, met name kastelen of grote landhuizen. Het gebouw heeft meestal verborgen gangen, valluiken, kelders of geheime kamers, en heeft een verval geleden van zijn vroegere glorie.
De omgeving rond de setting weerspiegelt een sombere of dreigende sfeer: donkere bossen, indrukwekkende bergen, stormachtig weer of gebieden veraf van de beschaving.
Gothische literatuur benadrukt een sfeer van mysterie, horror en vrees. De plot betreft verborgen geheimen die de protagonist bedreigen.
De protagonisten van gothische literatuur zijn geïsoleerd of alleen. Die isolatie kan fysiek zijn (vastgezet in een huis ver van de beschaving) of emotioneel (afgesneden van de mensen om haar heen), en kan zowel zelfgekozen zijn als het resultaat van omstandigheden buiten haar controle.
Emoties lopen hoog op in gothische literatuur. Personages zijn vaak gepassioneerd en sterke wil, anderen of zelfs hun eigen gezond verstand in de steek latend in de nastreef van hun doelen. Vrouwen zijn vaak nieuwsgierig en hebben de neiging te verschrikken, terwijl mannen stormen en woeden in weerspiegeling van onzichtbare innerlijke pijn.
Het "weeskind in nood"-motief komt vaak voor in gothische literatuur, met vrouwen die bedrohd worden door tirannieke mannen of gewoon de omstandigheden waarin ze zich bevinden. Ze lijken vaak gevreesd en kunnen lijden aan een of andere ziekte.
Ominieuze implicaties gaan donkere gebeurtenissen in gothische literatuur voorbij. Ongelukkende tekenen verschijnen, oude vloeken hangen in de lucht, en donkere krachten buiten de controle van de held dwarsbogen zijn ambities.
Het supernatuurlijke komt vaak voor in gothische literatuur, met name geesten en onverklaarde manifestaties. In sommige gothische romans hebben deze elementen uiteindelijk een rationele verklaring, maar de implicatie suggereert altijd iets niet van deze wereld.
De algehele indruk van een gothische wereld is een van verval: een vroeger grote familie, gemeenschap, land of individu die zijn piek heeft bereikt en nu een langzaam proces van achteruitgang begint. Dit verschijnt zowel in het landschap (instortende gebouwen) als in de personages zelf.
De gebeurtenissen in gothische literatuur benadrukken hoge emotie en weerspiegelen vaak een verhoogde dramagevoel. Voorbeelden zijn moorden, ontvoeringen, mensen die gek worden en tragische ziekten.