De 1800s getuigen van dramatische verschuivingen in geletterdheid, maar de vooruitgang was diepgaand ongelijk over continenten, sociale klassen en geslachten. Terwijl sommige naties de basis legden voor nabij-universaal onderwijs, bleven anderen grotendeels ongeletterd tot deep in de volgende eeuw.
Landen als het Verenigd Koninkrijk, Frankrijk, Duitsland en Nederland introduceerden verplichte onderwetwetten in de 19e eeuw. Deze beleidsmaatregelen dreven stijgende geletterdheid, met name onder de werkende klassen, hoewel landelijke gebieden vaak achterbleven op stedelijke centra.
Geletterdheidscijfers in het Russisch Rijk, Oostenrijk-Hongarije en de Balkan bleven vergelijkbaar laag voor een groot deel van de eeuw. Significante verbetering kwam pas in de late 1800s, vaak gebonden aan nationalistische bewegingen en staatvorming.
De Verenigde Staten en Canada zagen een consistente stijging in geletterdheid, aangedreven door de uitbreiding van gratis openbaar basisonderwijs. In 1900 overschreed het Amerikaanse geletterdheidscijfer voor de inheemse witte bevolking de 90%, hoewel ongelijkheden bleven voor Afro-Amerikanen, immigranten en inheemse volkeren.
Geletterdheid was geconcentreerd in steden, met Argentinië en Chili als regionale leiders. Grote landelijke bevolkingsgroepen, met name in Mexico, Brazilië en de Andes, hadden weinig toegang tot scholing.
Japan springt eruit: de Meiji-restauratie (1868) ontketende een massive, door de staat gedreven onderwijscampagne die binnen decennia opmerkelijk hoge geletterdheid bereikte. Elders in Azië — China, India, Zuidoost-Azië — hielden koloniale beleidsmaatregelen en traditionele structuren cijfers laag.
Europese koloniale machten boden minimaal onderwijs, meestal beperkt tot stedelijke elite en zendelingsscholen. De grote meerderheid van Afrikanen bleef ongeletterd tot de middeleeuw 20e eeuw.
Universele geletterdheid, in de moderne zin, was grotendeels een 20e-eeuwse prestatie. De 1800s legden de funderingen, maar de kloven tussen regio's en binnen samenlevingen bleven diep.