Erasmus' satirische kritiek op gezag: ironie boven pamfletten
Erasmus schreef nooit een enkele "beroemde anti-regeringspamflet." In plaats daarvan weefde hij politieke kritiek in zijn grote werken door ironie en allegorie:
- Lof der Zotheid (1511) – Zotheid spot vorsten die "denken dat ze het volk bezitten," hoflieden die aaspraten, rechters die vonnissen verkopen. De "zotte" heerser is de tiran.
- Adagia (1500, uitgebreid 1508, 1536) – 4.000+ spreekwoorden. Veel politiek: "Oorlog is zoet voor wie het niet geprobeerd heeft" (Dulce bellum inexpertis), "De tirans waakhond is zijn grootste gevaar". Vorsten lazen ze; de beet was verborgen in wijsheid.
- De Opvoeding van een Christelijke Vorst (1516) – Spiegel-voor-vorsten genre. Adviseert: "De vorst is de dienaar van de staat." Radicaal voor 1516.
- Colloquia (1518–) – Dialogen als "De Soldaat en de Kartuizer" bekritiseren huurlingenoorlog; "De Pelgrimage" spot corruptie & aflaten.
Zijn methode: Erasmiaanse ironie – het tegenovergestelde zeggen om de waarheid te onthullen, de machtigen dwingen zichzelf te herkennen zonder namen te noemen.