In de midden tot late 18e eeuw kende de wereld het ontstaan van twee uiterst verschillende artistieke stromingen met tegengestelde uitgangspunten. Door het neoclassicisme en het romanticisme te vergelijken, komen opvallende verschillen naar voren die de duidelijke contrasten tussen beide benadrukken.
Het neoclassicisme was een culturele, artistieke en architecturale beweging die ontstond als reactie op het rococo, met kenmerken die lijken op die van de renaissance. De reden werd boven verbeelding en emotie gesteld. Het romanticisme wordt gedefinieerd als een literaire, artistieke en intellectuele beweging die ontstond in weerstand tegen de maatschappelijke en politieke normen van de Verlichting en de rationalisering van de natuur.
De rationele aard van het neoclassicisme bevorderde ideeën van orde, beperkte aspiraties en gevoeligheid; het concept dat de rede de artistieke creatie moet sturen. Volgens de neoclassicist kan kunst geen spontane uitbarsting van verbeelding en emotie zijn. Emotie is aanwezig, maar moet worden gestuurd en gecontroleerd. De romanticist benadrukt intuïtie, emotie en verbeelding boven logica en rede, tot in de mate dat hij als irrationeel kan worden beschouwd.
Het neoclassicisme werkt binnen de gevestigde maatschappelijke normen. Neoclassicistische kunstenaars geloven dat het individu zich moet schikken naar de gemeenschappelijke consensus die de samenleving biedt, wat leidt tot de algemene waarheid in plaats van de mening van een enkel persoon. Het romanticisme legt een sterke nadruk op het individu, met de overtuiging dat ware artistieke inspiratie voortkomt uit de individuele genialiteit. Volgens Umberto Eco noemen romantische denkers de kunstenaar degene die een 'creatie uit het niets' uitvoert.
Neoclassicistische kunst probeert algemene en gedeelde menselijke eigenschappen uit te drukken, waardeert het individu alleen omdat het een universele menselijke waarheid vertegenwoordigt. Kunst wordt gezien als een expressie van een universele waarheid over de menselijke natuur, gericht op communicatie met anderen. Romantische kunstenaars streven naar absolute originaliteit, het uitdrukken van een unieke, ongekende visie door zichzelf te uiten.
Bekende neoclassicistische architecten waren de Fransen Jacques Germain Soufflot en Jean Chalgrin, de ontwerpers van respectievelijk het Panthéon en de Arc de Triomphe in Parijs. Andere bekende neoclassicistische architecten waren de Brit Sir William Chambers en de Amerikanen Stephen Hallet en Benjamin Henry Latrobe, die het Capitol in Washington ontwierpen. Bekende neoclassicistische schilders zijn de Engelsman Sir Joshua Reynolds, James Barry en de Fransman Jacques-Louis David. Aan de andere kant kwamen de beroemdste romantische kunstenaars uit het literaire vak, met Edgar Allan Poe, William Blake, Nathaniel Hawthorne, Emily Dickinson en Herman Melville als bekendste namen. Romantische componisten van die tijd waren Ludwig van Beethoven, Frédéric Chopin, Niccolò Paganini, Richard Wagner en Pyotr Tsjaikovski.