Een monoloog is een uitgebreide toespraak door een enkel personage, gericht op zichzelf, het publiek, of een onzichtbare luisteraar. Het is drama's primair voertuig voor innerlijkheid – private gedachte omzetten in publieke uiting.
Hamlet, Act 3, Scene 1:
"Zijn of niet zijn, dat is de vraag:
Of 't edeler is in de geest te lijden
De slingen en pijlen van ongelukkige fortuin,
Of wapens te nemen tegen een zee van ellende,
En door tegenspelen die te beëindigen…"
Deze monoloog – technisch een soliloquium, alleen op podium gesproken – blootlegt Hamlets existentiële calculus. Hij weegt uithoudingsvermogen tegen actie, bewustzijn tegen onbestaan. Het publiek is getuige van een geest in realtime-crisis.
Hedendaags drama gebruikt monologen voor bekentenis, getuigenis, direct adres, en de vierde muur doorbreken. Ze blijven de vorms meest directe lijn naar het menselijke interieur.