Theatrale monologen zijn een specifiek type theater, dat intensieve repetities vereist, aangezien er geen externe aanwijzingen zijn om de uitvoering te helpen. Om een monoloog echt te begrijpen, helpt het om het hele stuk te lezen waaruit het is ontleend, zodat je de motivaties van het personage begrijpt. Een monoloog vangt typisch een personage op een sleutelmoment, hetzij een inzicht, een grappige foutstap, een aanval van zelfgetwijfel of een golf van emotionele intensiteit. Voor acteurs die een monoloog gebruiken bij een auditie, wordt doorgaans geadviseerd dat de monoloog gericht wordt op een punt in de buurt van de hoofden van de jury, maar niet direct naar de jury.
Er zijn zoveel types monologen als er types theater zijn. Er zijn klassieke, komische en dramatische monologen. Er zijn beroemde monologen, zoals die uit stukjes van Tony Kushner, Suzan Lori-Parks, August Wilson, Henrik Ibsen, Tennessee Williams, Charles Bush en Ntozake Shange. Er zijn filmmonologen, Shakespeare-monologen, monologen voor kinderen, één-minuut-monologen en monologen uit musicals.
Hoewel monologen een ongelooflijk divers medium zijn, delen ze gemeenschappelijke kenmerken. Er is één spreker, hoewel andere personages in de scène aanwezig of geïmpliceerd kunnen zijn. Ze omvatten doorgaans een combinatie van woorden en acties en vangen vaak een culminerend moment van een scène, zoals Hamlets beroemde "Zijn of niet zijn"-monoloog. Ze gaan vaak over het personage dat direct met het publiek spreekt, wat ze een effectief formaat maakt voor audities. De Monologue Database (zie bronnen hieronder) is een lijst van monologen georganiseerd op kenmerken zoals personage, setting, stuktitel, type stuk, samenvatting en een sleuteluittreksel.
De moderne monoloog heeft de grenzen van formaat verlegd. Tegenwoordig zijn er monologen die volledige stukjes zijn, zoals Anna Deavere Smith's documentairestijl theaterstuk "Twilight: Los Angeles 1992" waarin ze de monoloog bevolkt met letterlijke interviewfragmenten van betrokkenen bij de Los Angeles-rellen. Een opvallend modern stuk dat aandacht heeft getrokken is Eve Ensler's ontzettende en grappige "The Vagina Monologues", waarvoor de schrijfster veel vrouwen interviewde over het enigszins taboe-onderwerp.
Hoewel veel websites en boeken filmmonologen opnemen in hun verzamelingen, worden ze doorgaans niet als geldig beschouwd voor theateraudities. Stukjes zijn de voorkeursbron. Ook bieden websites misschien geen uitgebreide lijst van de beste beschikbare monologen, vanwege auteursrechten, dus is het het beste om een boek te raadplegen.
Voor wie een monoloog zoekt voor een auditie of uitvoering, raden ervaren acteurs aan om er eentje te kiezen die een personage in de buurt van je leeftijd heeft die in een situatie zit waarmee je je kunt identificeren. Bestudeer het stuk om de context van de monoloog te begrijpen, de uitdagingen van het personage en de relaties van het personage met anderen. Selecteer een monoloog die actief en boeiend is, die een ander personage betrekt in plaats van puur een toespraak of anekdote te zijn.