Als artistieke bewegingen hebben zowel Romanticisme als Realisme zich door literaire vormen uitgebreid over de Verenigde Staten, Groot-Brittannië en groot deel van Europa. Terwijl Romanticisme verwijst naar één enkele periode in de literatuur, kan Realisme verwijzen naar een specifiek tijdperk alsmede een stijlpatroon dat een enkele tijdperk overstijgt. Beide literaire filosofieën uiten zich anders, vooral in poëzie.
Romanticisme in de literatuur startte rond 1800 en eindigde ergens tussen 1830 en 1860. De belangrijkste literaire tradities van Romanticisme omvatten personageschetsen, slavennarratieven, korte verhalen en poëzie. Realisme, wanneer verwezen naar de officiële artistieke beweging tussen 1855 en 1900, omvat heel weinig poëzie - de belangrijkste literaire vormen bestaan alleen uit romans en korte verhalen. Toegepast als bredere term, omvat Realisme echter poëzie uit elke era die de filosofische beginselen van die beweging volgt.
Eenvoudig gezegd: zowel Realistische als Romantische dichters bezighouden zich met externe esthetiek, maar gedichten uit de Romantische tijd beschrijven de wereld zoals de wens dicteert dat het zou moeten zijn, terwijl gedichten uit de Realistische traditie de wereld beschrijven zoals het eigenlijk is. In 'Intimations of Immortality From Recollections of Early Childhood' beschrijft William Wordsworth het landschap van zijn jeugd alsof het 'gekleed was in hemelse licht, / De glorie en de versheid van een droom.' Dit presenteert een standaard, dromerig Romantisch gezichtsveld. Een traditioneel Realistisch gezichtsveld verschijnt in Shakespeare's 'Sonnet 130', wanneer hij heel eerlijk uitlegt: 'Mijn liefdes ogen zijn niets zoals de zon.'
Romantische gedichten neigen ertoe te dwalen op sensorische ervaring van de natuurlijke wereld, terwijl Realistische gedichten onderwerpen uit het hedendaagse, alledaagse leven beschrijven, meestal meer gefocust op karakter dan op sensationele gebeurtenissen. In Wordsworth's 'Intimations' beschrijft hij natuurlijke scènes als 'Wateren op een sterrennacht' en de bomen en bloemen in een dal. Shakespeare's 'Sonnet 130', aan de andere kant, richt zich op het beschrijven van een liefde, het demystificeren van het onderwerp door uit te leggen hoe anders dan natuur en idealen ze verschijnt in regels als 'geen dergelijke rozen zie ik in haar wangen.'
Als algemene regel steunt Romanticisme in poëzie op verbeelding, emotie en intuïtie, terwijl Realisme in poëzie hoge idealen afwijst en objectieve, het-leven-naar-de-waarheid getrouwe statements prefereert boven die gemaakt met subjectieve verbeelding. Wordsworth maakt verbeeldende, spirituele uitspraken in 'Intimations', zoals 'De Ziel die met ons opstijgt, onze levens Ster, / Had elders haar ondergang, / En komt van ver af.' Shakespeare's 'Sonnet 130' wijst dergelijke verbeeldende illustraties expliciet af. In de regels 'Ik hou ervan haar te horen spreken, toch weet ik goed / Dat muziek een veel aangename klank heeft,' zegt de spreker dat, hoewel hij de stem van zijn liefde houdt, hij de waarheid erkent dat haar stem objectief niet met muziek vergelijkbaar is.