In Sophocles' Antigone (ca. 441 v.Chr.) weigert de titulaire heldin koning Creon's verbod de begrafenis van haar broer Polyneices te verrichten. Haar verdediging—geleverd voor Creon, het Koor, en het publiek—is een van de literatuur's krachtigste asserties van geweten over dwang.
"Ik dacht niet dat uw edicten sterk genoeg waren
Om de goden ongeschreven en onmisbare wetten te overstijgen." (vr. 450–451)
Antigone appelleert aan nomima—onbeschreven, eeuwige verordeningen die begrafenis, gastvrijheid, verwantschap regeren. Deze zijn niet wetgegeven; ze zijn de morele architectuur van de kosmos.
"Ik deed het mijn eigen broer ten bate.
Ik had hetzelfde gedaan voor iemand anders." (vr. 510–511)
Haar daad is bijzonder (broer) maar gegrond in universeel principe (elke familie). Liefde en plicht samenvallen.
"Ik wist toen ik het deed
Dat ik de prijs zou betalen. Ik ben niet bang te sterven." (vr. 515–517)
Geen martelaarscomplex—helderziende keuze. Ze herwint agentschap: de staat kan haar lichaam doden, niet haar morele autonomie.
Creon blijft onbeweeglijk; Antigone sterft. Maar haar verdediging herframeert de conflict: niet wetsovertreder vs. wet, maar hogere wet vs. tyrannisch decret. Ze wordt het archetype van civiele ongehoorzaamheid—geciteerd door Thoreau, Gandhi, King. Haar logica: wanneer de staat beveelt wat geweten verbiedt, is gehoorzaamheid medeplichtigheid.